Zmiana czasu na zimowy chroni nasze ciało, ale źle wpływa na nastrój

Już w ten weekend (24/25 października) cofniemy wskazówki zegarów, co naukowcy zgodnie nazywają powrotem do właściwego czasu dla naszej fizjologii. Choć dla organizmu i porannej energii to dobra wiadomość, to krótsze, ciemne popołudnia stają się poważnym wyzwaniem dla psychiki. O korzyściach i zagrożeniach dla zdrowia wynikających ze zmiany czasu rozmawiamy z prof. dr hab. Edytą Reszką z Wydziału Biologii i Ochrony Środowiska Uniwersytetu Łódzkiego.

AdobeStock

Po co w ogóle nam zmiany czasu?

Po raz pierwszy taką zmianę – tyle, że na czas letni - zastosowano w czasie I wojny światowej, dokładnie 30 kwietnia 1916 roku na terenie Cesarstwa Niemieckiego oraz Austro-Węgier. Głównym celem tej zmiany było zaoszczędzenie węgla używanego do produkcji energii elektrycznej, głównie na potrzeby oświetlenia fabryk i miast, co miało ogromne znaczenie dla gospodarki wojennej. Przepisy te szybko skopiowały inne kraje biorące udział w wojnie, w tym Wielka Brytania i Stany Zjednoczone. 
Ponownie czas letni narzuciła III Rzesza podczas II wojny światowej na terenach okupowanych, w tym w Polsce, aby maksymalnie wykorzystać światło dzienne w przemyśle zbrojeniowym. Po wojnie większość krajów z tego zrezygnowała.
Kluczowy dla współczesnego kształtu zmiany czasu był kryzys naftowy z lat 1973–1974. Konflikt na Bliskim Wschodzie wywołał gigantyczne problemy z paliwem i drastyczny wzrost cen ropy. To zmusiło kraje europejskie do masowego powrotu do czasu letniego w celu oszczędzania drogiej energii. W Polsce czas letni wprowadzono ponownie na stałe w 1977 roku.

Czyli zdecydowały o tym argumenty gospodarcze?

Początkowo tak. Potem jednak także geograficzne i tzw. mechaniki nieba, czyli pochylenia osi Ziemi, przez co zimą słońce w naszej szerokości geograficznej wschodzi bardzo późno i świeci krótko. Z czasem te zmiany wprowadzono w większości krajów Europejskich i Ameryki Północnej. Tzw. Daylight Saving Time to praktyka polegająca na przestawianiu wskazówek zegara o jedną godzinę do przodu wiosną (zazwyczaj w ostatnią niedzielę marca) i o godzinę do tyłu jesienią (w ostatnią niedzielę października) 
Coraz częściej jednak mówi się o tym, że oszczędność energii, która była podstawowym argumentem zwolenników zmiany czasu straciła na znaczeniu – o ile kiedyś światło generowało ogromne zużycie prądu, dziś, w dobie energooszczędnych żarówek LED oraz elektroniki, zyski z dłuższego dnia są niezauważalne.

Zmiana czasu a zegar biologiczny

W ostatni weekend marca, w nocy z soboty na niedzielę, przesuwamy do przodu o godzinę wskazówki zegara. W krajach UE tego rodzaju zmiana odbywa się dwa razy do roku, przy czym w 2021 roku stanie się tak ostatni raz. Zapewne z braku zmiany czasu ucieszą się osoby doświadczające zaburzeń snu. A jest ich sporo.

Coraz więcej mówi się o odejściu od tego zwyczaju…

To prawda, jednak Komisja Europejska opublikowała oficjalny harmonogram zmian czasu aż do 2031 roku, co oznacza, że przez najbliższe lata dwa razy w roku nadal będziemy przestawiać zegarki. Politycy i urzędnicy uzasadniając tę decyzję, zasłaniają się skomplikowanymi kwestiami logistycznymi, podczas gdy głos naukowców i lekarzy alarmujących o zdrowiu schodzi na dalszy plan.

A jaki wpływ na zdrowie ma zmiana czasu?

Przede wszystkim zaburza nam nasz wewnętrzny zegar biologiczny. Jest on synchronizowany z dobą, stąd po angielsku mówi się cirkadian rhytm, czyli rytm okołodobowy. To doskonale wyjaśnia, dlaczego zmiana czasu tak mocno w nas uderza. Nasz organizm reaguje na światło słoneczne, więc kiedy nagle, z dnia na dzień, przesuwamy wskazówki zegara, fundujemy swojemu organizmowi zjawisko identyczne z jet-lagiem jakiego doświadczamy po locie przez kilka stref czasowych. Tyle, że bez ruszania się z domu.
Zabiera, albo dodaje nam się jedną godzinę snu i to powoduje rozregulowanie tych naszych wewnętrznych funkcji fizjologicznych, behawioralnych, molekularnych. Nasz zegar biologiczny pełni funkcję zegara centralnego.
Jądro nadskrzyżowaniowe podwzgórza (SCN), które znajduje się tuż nad miejscem, gdzie krzyżują się nerwy wzrokowe ma bezpośrednie „połączenie” z naszymi oczami. Kiedy więc rano światło słoneczne pada na siatkówkę, SCN natychmiast dostaje sygnał: „Jest dzień, wyłączamy melatoninę, włączamy kortyzol, czas wstać”. To ono nadaje główny rytm całemu ciału, każdej najmniejszej komórce. Zaburzenie tego procesu prowadzi do zaburzeń snu, a to przekłada się na gorsze samopoczucie, zmęczenie, a w dalszym efekcie może prowadzić do rozwoju pewnych chorób cywilizacyjnych.

Aż tak?

Niestety tak. Dla biologii naszego organizmu przewlekły rozstrój rytmu okołodobowego, wywołany m.in. przez sztuczne zmiany czasu stanowi potężny czynnik stresogenny. Jednym z efektów może być nawet większe ryzyko zachorowania na  nowotwory. W 2019 roku Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) oficjalnie zaklasyfikowała pracę zmianową, czyli permanentne zaburzenie rytmu okołodobowego wywołane przez narażenie na światło w nocy, jako prawdopodobny czynnik rakotwórczy. Geny zegarowe w naszych komórkach kontrolują bowiem cykl podziału komórkowego i naprawę uszkodzonego DNA. Gdy zegar wewnętrzny jest zaburzony, uszkodzone komórki zamiast ulegać autodestrukcji, mogą zacząć dzielić się w sposób niekontrolowany.
Zaburzenie rytmu okołodobowego wpływa także na układ krążenia - wzrost hormonów stresu (kortyzolu i katecholamin) oraz stanów zapalnych niszczy naczynia krwionośne, prowadząc do przewlekłego nadciśnienia i miażdżycy.

Także psychiatrzy i neurolodzy coraz głośniej mówią o tym, że rozregulowanie naszego wewnętrznego zegara biologicznego to nie tylko kwestia zmęczenia, ale realny czynnik wyzwalający głębokie kryzysy psychiczne, w tym depresję. 
Gdy nasz zegar biologiczny próbuje się zaadaptować do zewnętrznych warunków sztucznie narzuconych, w organizmie dochodzi do wspomnianego wcześniej zjawiska, które nauka nazywa społecznym jet-lagiem (social jet lag) 
Zaobserwowano nawet, że w poniedziałki tuż po zmianie czasu częściej dochodzi do zawałów, udarów, a nawet wypadków drogowych czy wypadków przy pracy - ale to dotyczy raczej zmiany na czas letni. W przypadku zmiany na czas zimowy można powiedzieć, że wracamy do naszego właściwego czasu strefowego, związanego z południkiem zerowym Greenwich, referencyjnym punktem odniesienia dla stref czasowych.

Społeczny jetlag u nastolatka może nasilać lęki

Gdy zaczyna się rok szkolny i codzienny rytm wraca do „normy”, wielu nastolatków ma problem z porannym wstawaniem. W ciągu roku szkolnego uczniowie odliczają dni do weekendu, licząc, że odrobią brak snu z tygodnia. Tymczasem, jak pokazują najnowsze badania przeprowadzone przez naukowców Uniwersytetu w Southampton w Wielkiej Brytanii, doświadczanie „społecznego jetlagu” (SJL), czyli rozbieżności w czasie snu w dni powszednie i weekendy, prawdopodobnie wiąże się ze zwiększonym lękiem.

Czyli zmiana czasu, która czeka nas w ten weekend (24/25 października) będzie dla nas korzystna?

Będzie pozytywna dla naszej fizjologii, dla naszego rytmu okołodobowego. To szczególnie ważne dla nastolatków, u których w okresie dojrzewania (mniej więcej między 12. a 22. rokiem życia) dochodzi do naturalnego przesunięcia fazy snu. Ich mózg zaczyna produkować melatoninę (hormon snu) nawet o 2 godziny później niż u dzieci czy dorosłych.
To także kwestia chronotypu, czyli uwarunkowanych genetycznie preferencji dotyczących godzin snu i aktywności, który w tym przypadku dotyczy tzw. sów, czyli osób, które lubią siedzieć do późna, ale za to nie lubią wstawać rano. 
Zmiana czasu na zimowy oznacza jednak także to, że skraca się dzień, a popołudnia będą ciemniejsze – co już nie dla nas jest korzystne. Z badań wynika, że większość Polaków wolałaby pozostać przy czasie letnim. 
Musimy jednak szukać pozytywów: jaśniejsze poranki sprawią, że nie będziemy podróżować do pracy w ciemnościach – to zdecydowany plus. Niestety ciemne popołudnia i plucha, która wynika z pogody w tym czasie, to z kolei czynnik depresyjny. Zdaniem specjalistów powrót do czasu zimowego zwiększa ryzyko depresji sezonowej, czy choroby dwubiegunowej.

Jak więc sobie z tym radzić?

Podstawą naszego zdrowia jest zadbanie o głęboki, regenerujący sen. Warto przy tym pamiętać, że każdego dnia potrzebujemy kontaktu ze słońcem, dlatego przy każdej okazji powinniśmy dbać o aktywność na świeżym powietrzu.
Z kolei po południu, gdy na zewnątrz robi się ciemno, kluczowe staje się zwrócenie uwagi na barwę oświetlenia. Współcześnie korzystamy głównie z lamp LED, które emitują ogromne ilości światła niebieskiego. Włączając je w domu pod koniec dnia, doprowadzamy do biologicznego oszustwa: nasz mózg myśli, że wciąż trwa środek dnia, i całkowicie blokuje wydzielanie melatoniny. Właśnie dlatego pod wieczór, kiedy nasz zegar biologiczny wchodzi w fazę wyciszenia, powinniśmy drastycznie ograniczyć kontakt ze światłem niebieskim. Przede wszystkim unikajmy monitorów i smartfonów tuż przed pójściem do łóżka, aby zapewnić sobie zdrowy i prawidłowy wypoczynek.
Nie oznacza to jednak, że musimy całkowicie bać się niebieskiego światła. Jest ono nam niezwykle potrzebne do kreatywności, energii i pobudzenia do pracy, ale musi działać na nas o odpowiedniej porze – rano oraz w południe. Gdy dzień się kończy, a nasza aktywność naturalnie spada, wybierajmy wyłącznie oświetlenie o ciepłej barwie.