Sztuka wspiera zdrowie
Autor: Marek Matacz
Badania pokazują, że kontakt ze sztuką pomaga zachować zdrowie, radzić sobie z różnymi chorobami, a nawet może spowalniać starzenie. Działa on przez liczne mechanizmy – pomaga regulować emocje, zmniejsza stres, zachęca do kontaktów społecznych i do ruchu.
Kto lubi sztukę, może wolniej się starzeć
Zaangażowanie w sztukę wiąże się z wolniejszym starzeniem – donieśli niedawno naukowcy z Unviersity College London (UCL). Według ich badania, nie musi to być wcale aktywne tworzenie plastycznych, muzycznych czy innych dzieł. Badacze mówią m.in. o czytaniu, słuchaniu muzyki czy wizytach w galerii sztuki.
Naukowcy przeprowadzili ankiety wśród ponad 3,5 tys. dorosłych mieszkańców Wielkiej Brytanii, porównując poziom ich kontaktu ze sztuką z chemicznymi zmianami na DNA. Zauważyli, że im częściej ochotnicy angażowali się w związane ze sztuką aktywności i im miały one większą różnorodność, tym ich komórki, według wspomnianych chemicznych zmian, były młodsze.
Skalę różnic można porównać do wpływu ćwiczeń. Na przykład osoby, które podejmowały aktywność artystyczną co najmniej raz w tygodniu, wydawały się starzeć o 4 proc. wolniej niż osoby, które miały kontakt ze sztuką rzadko. Najsilniejsze efekty dało się przy tym zauważyć w przypadku osób w wieku 40 lat i więcej. Związane ze sztuką różnice utrzymały się po uwzględnieniu takich czynników, jak palenie, poziom wykształcenia czy dochodów.
„Wyniki te pokazują wpływ sztuki na zdrowie na poziomie biologicznym. Dostarczają dowodów na to, że zaangażowanie w sztukę i kulturę powinno być uznawane za zachowanie sprzyjające zdrowiu podobnie jak aktywność fizyczna. Nasze badanie sugeruje również, że pomocne może być angażowanie się w różnorodne aktywności artystyczne. Może być tak dlatego, że każda z nich zawiera inne ‘składniki’ wspierające zdrowie, takie jak stymulacja fizyczna, poznawcza, emocjonalna lub społeczna” – powiedziała prof. Daisy Fancourt, autorka publikacji, która ukazała się w piśmie „Innovation in Aging”.
Sztuka przynosi korzyści zdrowotne?
WHO opublikowała raport na temat dowodów na znaczenie sztuki w poprawie zdrowia i dobrostanu, ze szczególnym uwzględnieniem Europy. Eksperci uwzględnili 3000 różnorodnych badań. Wyniki wskazały na „istotną rolę sztuki w zapobieganiu chorobom, promocji zdrowia oraz radzeniu sobie z chorobami i ich leczeniu na różnych etapach życia”.
Na przykład w warunkach szpitalnych muzyka czy działania artystyczne przy łóżku pacjenta, teatr, zajęcia plastyczne były wiązane ze zmniejszeniem lęku i bólu, poprawą nastroju oraz lepszą współpracą pacjentów z procedurami medycznymi. U pacjentów leczonych onkologicznie, arteterapia, poezjoterapia i taniec pomagały w radzeniu sobie ze stresem, lękiem i depresją oraz poprawiały jakość życia, a towarzyszyły temu zmiany fizjologiczne, np. spadek ciśnienia, tętna, hormonów stresu i markerów zapalnych.
Muzyka, śpiew, taniec, czytanie grupowe i sztuki wizualne były wiązane z poprawą różnych aspektów funkcji poznawczych, pamięci, komunikacji, zmniejszeniem samotności, lęku, apatii i poprawą jakości życia u osób z demencją. Przy chorobie Parkinsona szczególnie ciekawy okazał się taniec, który raport łączy z poprawą równowagi, chodu i mobilności.
W chorobach układu oddechowego śpiew, przypominając ćwiczenia oddechowe, poprawiał siłę związanych z oddychaniem mięśni, saturację, pojemność wdechową, poczucie kontroli nad oddechem, zmniejszał lęk i podnosił jakość życia.
W przypadku chorób sercowo-naczyniowych słuchanie muzyki i taniec były wiązane ze spadkiem tętna i ciśnienia, a przy rehabilitacji kardiologicznej słuchanie muzyki pomagało ćwiczyć bardziej regularnie i dłużej. Przy cukrzycy raport wspomina o pewnym wpływie słuchania muzyki na kontrolę glikemii i zmniejszenie ciśnienia krwi.
W jaki sposób sztuka wpływa na zdrowie?
Autorzy publikacji przyjrzeli się również mechanizmom stojącym za pozytywnym działaniem sztuki na zdrowie. Jak piszą, „aktywności artystyczne można uznać za złożone lub wielomodalne interwencje, ponieważ łączą wiele różnych elementów, o których wiadomo, że sprzyjają zdrowiu”.
Jak wyjaśniają autorzy opracowania, aktywności artystyczne mogą obejmować zaangażowanie estetyczne, uruchamiać wyobraźnię, aktywować zmysły, wywoływać emocje oraz stymulację poznawczą. Ponadto mogą również obejmować interakcje społeczne, aktywność fizyczną, katalizować podejmowanie tematów związanych ze zdrowiem, a także ułatwiać kontakt z placówkami opieki zdrowotnej.
Eksperci wyjaśniają, że każdy z tych elementów może wywoływać korzystne reakcje psychologiczne, fizjologiczne, społeczne i behawioralne. Estetyczne i emocjonalne komponenty mogą na przykład stwarzać okazje do wyrażania emocji, wspierać ich regulację i zmniejszać stres. Stymulacja mentalna sprzyja natomiast obniżeniu ryzyka rozwoju demencji i chorób psychicznych, w tym depresji. Interakcje społeczne mogą z kolei zmniejszać izolację, poczucie samotności i braku wsparcia, które wiążą się z niekorzystnymi reakcjami fizjologicznymi, spadkiem funkcji poznawczych, pogorszeniem sprawności, chorobami psychicznymi oraz przedwczesną śmiertelnością.
Aktywność fizyczna – obecna np. w tańcu – to oczywisty, poparty niezliczonymi badaniami czynnik wsparcia zdrowia. Podejmowanie tematów zdrowia w ramach aktywności artystycznych może przy tym sprzyjać zdrowszym zachowaniom – np. lepszej diecie, niepaleniu i ograniczaniu alkoholu – a także zachęcać do korzystania z badań kontrolnych i profilaktycznych.
„Raport ten wskazał, że dowody pochodzące z wielu różnych podejść dyscyplinarnych i metodologicznych przemawiają za potencjalną wartością sztuki w oddziaływaniu na podstawowe determinanty zdrowia, odgrywaniu ważnej roli w promocji zdrowia, pomaganiu w zapobieganiu wystąpieniu chorób psychicznych oraz związanemu z wiekiem pogorszeniu sprawności fizycznej. Według badań wspiera ona także leczenie lub radzenie sobie z chorobami psychicznymi, chorobami niezakaźnymi i zaburzeniami neurologicznymi, a także wspomaga opiekę w stanach ostrych i u kresu życia” – podsumowują wyniki eksperci WHO.
Specjaliści sugerują tworzenie długoterminowych strategii, które miałyby wspierać skoordynowaną współpracę między sektorami zdrowia i sztuki, co pozwoliłoby wykorzystać potencjał sztuki w poprawie zdrowia. Tymczasem o korzyściach ze sztuki warto pamiętać samemu i w miarę możliwości korzystać.
