Siedem głównych przyczyn parestezji

Mrowienie palców, drętwienie twarzy, uczucie prądu przebiegającego przez ciało czy wrażenie, że skóra jest inna niż zwykle – takie doznania mogą mieć wiele przyczyn. Niekiedy wystarczy zmienić pozycję, aby ustąpiły, ale czasami są pierwszym sygnałem choroby. Znaczenie ma nie tylko to, co czujemy, lecz także miejsce występowania objawów, czas ich trwania i sposób, w jaki się pojawiają.

AdobeStock

Parestezje to nieprawidłowe odczucia czuciowe, takie jak mrowienie, kłucie, drętwienie czy wrażenie przepływu prądu. Mogą pojawiać się samoistnie lub pod wpływem bodźców. Często są związane z zaburzeniami funkcjonowania nerwów obwodowych, ale niekiedy wynikają z chorób mózgu lub rdzenia kręgowego, zaburzeń metabolicznych albo zmian w sposobie przetwarzania sygnałów przez układ nerwowy. Warto przy tym odróżnić parestezje od niedoczulicy, czyli osłabienia czucia, oraz dysestezji, oznaczającej nieprzyjemne, nieprawidłowe doznania czuciowe. Objawy te mogą współwystępować, ale nie zawsze mają ten sam mechanizm.

Wytyczne dotyczące diagnostyki polineuropatii opracowane przez American Academy of Neurology i opublikowane w czasopiśmie „Neurology” wskazują, że w poszukiwaniu przyczyn zaburzeń czucia szczególnie istotne są między innymi ocena gospodarki węglowodanowej, stężenia witaminy B12 oraz – w odpowiednich przypadkach – badania w kierunku zaburzeń związanych z nieprawidłowymi białkami we krwi. Jednocześnie rozpoznanie powinno uwzględniać wywiad, badanie neurologiczne i wyniki badań dodatkowych, a nie pojedynczy objaw. 

Jakie są najważniejsze przyczyny parestezji i kiedy nietypowe odczucia powinny skłonić do wizyty u lekarza?

1. Ucisk nerwu

To jedna z najczęstszych i zwykle najmniej niepokojących przyczyn parestezji. Wystarczy długo siedzieć z nogą założoną na nogę, oprzeć łokieć o twardą powierzchnię albo zasnąć z ręką pod głową, aby pojawiło się mrowienie lub drętwienie.

Ucisk może przejściowo zaburzać przewodzenie sygnałów w nerwie, a w niektórych sytuacjach również miejscowe ukrwienie. Po zmianie pozycji doznania stopniowo ustępują. Nie oznacza to jednak, że za każdym razem odpowiada za nie niedostateczny dopływ krwi. W wielu przypadkach podstawowym mechanizmem jest zaburzenie funkcjonowania samego nerwu.

Podobny mechanizm może mieć znaczenie w chorobach, w których nerw jest uciskany przewlekle. Przykładem jest zespół cieśni nadgarstka, związany z uciskiem nerwu pośrodkowego. Charakterystyczne są wówczas mrowienie i drętwienie kciuka, palca wskazującego, środkowego oraz części palca serdecznego. Objawy często nasilają się w nocy, mogą wybudzać ze snu i utrudniać wykonywanie precyzyjnych ruchów dłonią.

Ucisk może występować również w obrębie kręgosłupa. Radikulopatia, czyli zaburzenie funkcji korzenia nerwowego, może powodować ból promieniujący do kończyny, mrowienie i osłabienie czucia. W przypadku odcinka szyjnego dolegliwości mogą obejmować rękę, natomiast problemy w odcinku lędźwiowym mogą powodować objawy w nodze.

W przeglądzie naukowym „Cervical Radiculopathy: A Review” opublikowanym w „HSS Journal” omówiono mechanizmy powstawania radikulopatii szyjnej, jej objawy oraz metody diagnostyczne. Autorzy wskazali, że zaburzenia czucia mogą występować zarówno z bólem szyi, jak i bez niego. 

2. Neuropatie – gdy nerwy nieprawidłowo przewodzą sygnały

Nerwy obwodowe przekazują informacje o dotyku, temperaturze, bólu i położeniu kończyn. Jeżeli ich funkcjonowanie zostaje zaburzone, mogą pojawić się mrowienie, pieczenie, kłucie, nadwrażliwość skóry lub osłabienie czucia. Takie dolegliwości występują w neuropatiach obwodowych, czyli schorzeniach obejmujących jeden lub więcej nerwów poza mózgiem i rdzeniem kręgowym.

Objawy często zaczynają się w palcach stóp i stopniowo obejmują kolejne obszary kończyn. Niektórzy pacjenci opisują je jako uczucie chodzenia po podłożu przez grubą warstwę materiału. Inni skarżą się na pieczenie podeszew, kłucie albo wrażenie, że stopy są stale zimne, nawet gdy w rzeczywistości mają prawidłową temperaturę.

Do najważniejszych przyczyn neuropatii należą cukrzyca, niektóre choroby autoimmunologiczne, zaburzenia funkcji nerek, narażenie na toksyny oraz niedobory żywieniowe. Według National Institute of Neurological Disorders and Stroke, amerykańskiej instytucji zajmującej się badaniami nad chorobami neurologicznymi, szczególne znaczenie ma cukrzyca. Przewlekle podwyższone stężenie glukozy może uszkadzać włókna nerwowe, prowadząc do bólu, pieczenia, mrowienia i utraty czucia. Problem jest istotny również dlatego, że osłabienie czucia w stopach zwiększa ryzyko niezauważenia urazów.

3. Niedobory witamin i zaburzenia metaboliczne

Nieprawidłowe odczucia mogą być sygnałem, że organizm nie otrzymuje odpowiedniej ilości określonych składników odżywczych lub nieprawidłowo je wykorzystuje. Szczególnie ważna jest witamina B12, niezbędna do prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego. Jej niedobór może prowadzić do mrowienia i drętwienia kończyn, zaburzeń równowagi, osłabienia oraz problemów z czuciem. W cięższych przypadkach może dochodzić do uszkodzenia struktur układu nerwowego. 

Objawy neurologiczne nie zawsze występują jednocześnie z niedokrwistością, dlatego prawidłowa morfologia krwi nie wyklucza niedoboru B12. Ryzyko niedoboru zwiększają między innymi zaburzenia wchłaniania, niektóre choroby przewodu pokarmowego oraz określone sposoby żywienia, jeśli nie zapewniają odpowiedniej podaży tej witaminy. Znaczenie mogą mieć również niektóre leki.
Warto pamiętać, że nadmiar witamin także może szkodzić. Długotrwałe przyjmowanie dużych dawek witaminy B6 może prowadzić do neuropatii czuciowej, objawiającej się między innymi mrowieniem, drętwieniem i zaburzeniami czucia.

4. Poważne choroby neurologiczne

Nie wszystkie zaburzenia czucia mają źródło w nerwach obwodowych. Za odbieranie i interpretowanie bodźców odpowiadają również rdzeń kręgowy i mózg, dlatego choroby tych struktur mogą powodować podobne doznania.

Przykładem jest stwardnienie rozsiane, w którym dochodzi do uszkodzenia osłonek mielinowych włókien nerwowych w ośrodkowym układzie nerwowym. Objawy mogą obejmować mrowienie, drętwienie, zaburzenia widzenia, osłabienie kończyn lub problemy z równowagą. Ich charakter zależy od lokalizacji zmian. Samo mrowienie nie jest jednak wystarczającą podstawą do podejrzewania stwardnienia rozsianego.

Zaburzenia czucia mogą pojawiać się również np. w przebiegu migreny z aurą. U niektórych osób przed bólem głowy lub w jego trakcie występują przejściowe objawy neurologiczne, na przykład mrowienie obejmujące dłoń, ramię albo twarz. Mogą im towarzyszyć zaburzenia widzenia lub mowy. Pierwszy taki epizod, szczególnie jeśli występuje nagle, wymaga pilnej oceny medycznej, ponieważ objawy migreny mogą przypominać udar.

Największej czujności wymagają nagłe zaburzenia czucia po jednej stronie ciała. Mogą być objawem udaru mózgu, nawet jeśli nie występuje ból głowy.

5. Stres, lęk i hiperwentylacja

Mrowienie palców, uczucie drętwienia wokół ust czy wrażenie przechodzenia prądu przez ciało mogą pojawiać się również w sytuacjach silnego stresu. Jednym z możliwych mechanizmów jest hiperwentylacja, czyli oddychanie zbyt szybkie lub zbyt głębokie w stosunku do potrzeb organizmu.
W takiej sytuacji organizm wydala nadmierną ilość dwutlenku węgla. Zmienia się równowaga kwasowo-zasadowa krwi, co może wpływać na pobudliwość nerwów i mięśni. W konsekwencji pojawiają się parestezje, zawroty głowy, uczucie oszołomienia, a czasami także skurcze mięśni dłoni.
Może powstać błędne koło: niepokojące doznania wywołują lęk, lęk przyspiesza oddychanie, a zmiany oddechu nasilają objawy.

6. Leki, alkohol i substancje toksyczne

Niektóre substancje mogą uszkadzać nerwy obwodowe lub zaburzać ich funkcjonowanie. W takich przypadkach parestezje bywają jednym z pierwszych objawów rozwijającej się neuropatii.
Do możliwych przyczyn należą przewlekłe, nadmierne spożywanie alkoholu, narażenie na wybrane toksyny oraz działania niepożądane niektórych leków. Neuropatia może pojawić się między innymi podczas stosowania określonych leków przeciwnowotworowych, a także niektórych innych preparatów, których toksyczność dla nerwów jest dobrze udokumentowana.

W przypadku alkoholu mechanizm może być złożony: znaczenie ma zarówno bezpośrednie działanie toksyczne, jak i niedobory żywieniowe, które mogą towarzyszyć przewlekłemu piciu. 

Niepokojące objawy mogą obejmować stopniowo narastające mrowienie, pieczenie stóp, osłabienie czucia i zaburzenia równowagi. Ich wystąpienie w trakcie leczenia powinno skłonić do kontaktu z lekarzem, który oceni, czy może mieć ono związek z przyjmowanym preparatem.

7. Zaburzenia neurologiczne o podłożu czynnościowym

Zdarza się, że pacjent odczuwa drętwienie, mrowienie lub zmianę czucia, ale badania nie wskazują na uszkodzenie nerwów ani inną zmianę strukturalną, która wyjaśniałaby dolegliwości. Jedną z możliwych przyczyn są wówczas zaburzenia neurologiczne o podłożu czynnościowym, określane skrótem FND (functional neurological disorder).

W tych zaburzeniach problem dotyczy funkcjonowania układu nerwowego, a niekoniecznie uszkodzenia jego struktur. Objawy mogą obejmować zaburzenia ruchu, osłabienie, drżenie, zmiany czucia, a także trudności z mową lub chodem. Osoba z zaburzeniami czuciowymi może opisywać wrażenie, że jedna strona ciała jest inna niż druga, że skóra jest obca albo że dotyk jest odbierany w nietypowy sposób. Dolegliwości bywają trudne do opisania i mogą zmieniać się w czasie.
Nie istnieje jedno badanie, który pozwalałoby rozpoznać przyczynę każdego rodzaju mrowienia czy drętwienia. Diagnostyka zależy od tego, gdzie występują objawy, jak długo się utrzymują i czy towarzyszą im inne dolegliwości.

Lekarz może zalecić badania laboratoryjne, na przykład oznaczenie glukozy, witaminy B12 lub parametrów czynności tarczycy i nerek. W zależności od podejrzeń może być potrzebne badanie przewodnictwa nerwowego i elektromiografia, a w niektórych sytuacjach także rezonans magnetyczny.

FND nie jest „urojoną chorobą”

Zespół czynnościowy układu nerwowego, określany skrótem FND, to zaburzenie, w którym mózg nieprawidłowo steruje ruchem, czuciem lub innymi funkcjami, mimo że jego struktura pozostaje nieuszkodzona. Najnowsze badania epidemiologiczne pokazują, że zaburzenie to dotyka setek tysięcy pacjentów, a jego objawy są realne i często bardzo obciążające – choć przez lata pozostawało niedoszacowane i błędnie rozumiane. 

Warto zwrócić uwagę na trzy elementy:
- Miejsce występowania: mrowienie ograniczone do kilku palców może wskazywać na problem z konkretnym nerwem, natomiast zaburzenia czucia obejmujące jednocześnie twarz, rękę i nogę wymagają szerszej oceny.
- Czas i sposób pojawienia się: krótkotrwałe mrowienie po ucisku kończyny różni się od objawów narastających przez kilka tygodni. Nagłe zaburzenia czucia mogą wymagać natychmiastowej pomocy.
- Objawy towarzyszące: osłabienie mięśni, zaburzenia równowagi, problemy z mową czy widzeniem mogą istotnie zmieniać ocenę sytuacji.

Nie należy również zakładać, że prawidłowy wynik jednego badania wyklucza wszystkie choroby neurologiczne. Przykładowo standardowe badanie przewodnictwa nerwowego może nie wykryć neuropatii dotyczącej przede wszystkim cienkich włókien nerwowych.
Najważniejsze jest ustalenie mechanizmu, który wywołuje nietypowe odczucia. Podobne objawy mogą mieć różne przyczyny, a prawidłowa diagnoza pozwala dobrać odpowiednie postępowanie – dlatego nie przypisujmy ich z góry stresowi, niedoborom witamin czy chorobie kręgosłupa.