Naucz dziecko jak się uczyć

Dlaczego jedni zapamiętują szybko, a inni mimo wielu godzin nauki mają poczucie chaosu i przeciążenia? Skuteczność nauki nie zależy wyłącznie od indywidualnych predyspozycji. Duże znaczenie ma również to, w jaki sposób dziecko pracuje z materiałem. „Zamiast zmuszać go do morderczej i nieefektywnej pracy, warto dowiedzieć się, jak uczyć się przyjaźnie dla mózgu” – przekonuje psycholożka Ewa Bensz-Smagała z gabinetu LuckyMind.

fot. PAP/Adam Warżawa

Zacznijmy od rozprawienia się z mitami na temat uczenia się, które od lat bezskutecznie powielamy. Oto trzy największe pułapki, w które wpadamy podczas nauki:

Mit 1: Samo wielokrotne czytanie wystarczy, żeby dobrze zapamiętać materiał

To jeden z najpowszechniejszych błędów. Wielokrotne bezrefleksyjne czytanie tego samego rozdziału tworzy w naszym mózgu niebezpieczną iluzję.

- Kto z nas nie słyszał od rodzica: przeczytaj rozdział, powtórz sobie, potem  przeczytaj go jeszcze kilka razy, to w końcu zapamiętasz. Tymczasem nie tędy droga. W ten sposób zaczynamy rozpoznawać tekst, co mylnie bierzemy za jego opanowanie (tzw. efekt złudnej biegłości). W rzeczywistości informacja „ślizga się” po powierzchni pamięci krótkotrwałej, zamiast zakorzenić się w strukturach długoterminowych. Mózg zapamiętuje to, nad czym aktywnie pracuje, a nie to, na co tylko patrzy. Dlatego ponowne czytanie może coś dawać, ale jako samodzielna strategia jest zwykle mniej skuteczne niż samodzielne odtwarzanie materiału.” – wyjaśnia Ewa Bensz-Smagała.

Mit 2: Podkreślanie kolorowymi markerami rozwiązuje problem

Kolorowe zakreślacze dają nam poczucie kontroli i sprawiają, że notatki wyglądają estetycznie. Taka strategia pomaga jednak wyłącznie pod warunkiem, że jest wykorzystywana w sposób optymalny. Niestety, najczęściej podkreślamy mechanicznie całe zdania lub akapity, zamiast pojedynczych słów kluczowych. Zamiast porządkować wiedzę, tworzymy na stronie kolorowy szum, który dekoncentruje umysł, a sam proces zakreślania zwalnia nas z wysiłku myślenia.

- Pamiętam jedną z kursantek, która lubiła tę metodę: miała mnóstwo różnych pisaków, karteczki, znaczniki, ale w praktyce wyglądało to tak, że podkreślała prawie każde słowo i cała strona była naszpikowana różnymi kolorami. Sama przyznała, że to wprowadza tylko większy chaos i nie może się połapać – mówi psycholożka.

Mit 3: Długi czas spędzony nad materiałem to klucz do sukcesu

Mierzenie efektów nauki w godzinach to prosta droga do frustracji i wypalenia. Ludzki mózg potrafi utrzymać pełne skupienie przez ograniczony czas. Po kilkudziesięciu minutach intensywnego wysiłku drastycznie spada nasza zdolność do przyswajania nowych danych. Siedzenie nad książkami przez pół nocy bez przerw to nie efektywność, lecz przeciążanie umysłu. Liczy się jakość i intensywność pracy umysłu, a nie czas spędzony przy biurku.

- Godziny spędzone na nauce dają nam wrażenie, że skoro był wysiłek, to będzie też zapamiętanie. Niestety to nie działa w ten sposób – przekonuje psycholożka.

Jej zdaniem najlepszy jest szeroki przegląd technik uczenia się: ponowne czytanie i podkreślanie mają ograniczoną użyteczność, a praktyka wydobywania i nauka rozłożona w czasie - wysoką.

Nadmierne używanie przez dzieci smartfonów osłabia ich zdrowie fizyczne, rozwój emocjonalny i umiejętność uczenia się

Zbyt wczesny i nadmierny dostęp dzieci do smartfonów, mediów społecznościowych i gier komputerowych negatywnie odbija się na ich zdrowiu fizycznym i psychicznym, zaburza również prawidłowy rozwój emocjonalny i poważnie utrudnia naukę - uważają eksperci, którzy uczestniczyli w XII Międzynarodowej Konferencji Naukowej pt.: „Zaburzenia uprawiania hazardu i inne uzależnienia behawioralne”, pod patronatem Ministra Zdrowia.

Proste strategie uczenia się

Skoro bezmyślne powtarzanie i wielogodzinne siedzenie nad książkami nie przynoszą rezultatów, trzeba coś zmienić. Zamiast tradycyjnego „zakuwania”, które wycieńcza umysł, znacznie lepiej zastosować proste strategie, które realnie ułatwiają zapamiętywanie i odtwarzanie informacji w dowolnym momencie.

- Jako skuteczne remedium na naukowe przeciążenie polecam strategię pięciu kroków: wybierz, połącz, zobacz, wydobądź i wróć. To naturalny dla naszego mózgu proces, który pozwala trwale zapisać to, co naprawdę będzie nam przydatne – zaleca edukatorka.

Krok 1: Wybierz

Pierwszym krokiem do skutecznej nauki jest bezwzględna selekcja.

- Kiedy przychodziłam na zajęcia dzieci pokazywały mi z przerażeniem w oczach, że mają do nauczenia np. pięć rozdziałów z biologii. Mówiłam im wtedy, że przecież w tych pięciu rozdziałach nie każde słowo jest ważne, nie każde zdanie jest istotne. Trzeba wybrać to, co jest najważniejsze – mówi specjalistka.

Trzeba odrzucić „szum” informacyjny, długie opisy i ozdobniki, wybrać wyłącznie esencję: słowa kluczowe, najważniejsze daty, definicje lub wzory. Zmniejszając objętość materiału, dajesz swojej uwadze jasny cel.
Nasz mózg też tak pracuje: selekcjonuje informacje, wybierze te, które w danej sytuacji, na potrzeby domowe albo zawodowe wydają mu się najważniejsze, inne prawdopodobnie będą zapomniane, bo nie są użyteczne.

- Na koniec każdych zajęć często stosuję ze swoimi kursantami taką technikę: wspólnie wybieramy trzy informacje: dwie, które łączą się z ich dotychczasową wiedzą - szukamy tego, co bezpośrednio nawiązuje do tematów, których się nauczyli i jedną, która może być niezbędna w przyszłości – na przykład na zbliżającym się sprawdzianie albo podczas rozwiązywania zadań z kolejnego, wyższego poziomu trudności. To daje poczucie, że im panują nad materiałem – mówi terapeutka.

Krok 2: Połącz

Nowa informacja nie może wisieć w próżni, pamięć nie lubi samotnych informacji, surowych definicji, pojedynczych słów, które musi zapamiętać. – mózg uczy się poprzez budowanie sieci skojarzeń.

- Nasza pamięć jest jak układanka z puzzli, która ma jeszcze mnóstwo wolnych miejsc. Każdą nową informację, którą otrzymujemy i którą chcemy, żeby została w naszej pamięci próbujemy gdzieś dopasować, każda jest nowym puzzlem. Jeśli uda nam się ją gdzieś wpasować - utrwala się i przy okazji łatwiej będzie ją wydobyć. Natomiast jeżeli nie dopasujemy jej, do żadnej innej wiedzy, z niczym jej nie spasujemy, to prawdopodobnie nie będziemy w stanie odnaleźć jej w decydującym momencie - tłumaczy specjalistka.

Metodą proponowaną przez specjalistów jest znalezienie dla wybranego słowa kluczowego mentalnego „haku” i połączenie go z czymś, co już znamy: z konkretnym miejscem w domu, zabawnym wspomnieniem albo podobnie brzmiącym wyrazem.

Jak mądrze wybrać szkołę dla dziecka

- Biorąc pod uwagę natłok materiału z jakim muszą zmierzyć się dzieciaki w szkole musimy szukać sposobów jak można to wszystko zapamiętać. Warto  cofnąć się do pierwszego kroku i wybrać informacje na których najbardziej nam zależy, i spróbować je w jakiś sposób połączyć. Pytajmy ucznia np.: z czym ci się to kojarzy? Jeżeli jest to coś zupełnie nowego: nowa definicja, nowe nazwisko, nowe pojęcie, wykorzystujmy techniki pamięciowe, ale istotne jest, żebyśmy pozostawili dziecku przestrzeń do wymyślania własnych przykładów – proponuje edukatorka.

Nawet jeśli dzieci mają trudność z wymyślaniem takich skojarzeń, nie należy rezygnować z uczenia ich kreatywnych połączeń, bo to jedna z wielu strategii, która daje większą gwarancję zapamiętania. Można wykorzystać technikę słów zastępczych, haki liczbowe, osadzać skojarzenie w jakimś kontekście. 

Dobrą metodą jest poproszenie dziecka: Jak wyjaśniłbyś to osobie, która nic o tym nie wie? To sprawdza się przede wszystkim w przedmiotach humanistycznych, historii, biologii, geografii.

- Mówię do dziecka: wyobraź sobie, że nigdy w życiu nie słyszałam o tej bitwie, opowiedz mi prostymi słowami, co tam się wydarzyło. Jeżeli opowie w sposób nie do końca zgodny z treścią podręcznika, czy pomyli jakiś fakt, nigdy nie mówię „błąd”, „źle zapamiętałeś”, tylko raczej: „chodź sprawdzimy, czy wszystkie informacje były zgodne z faktami” – podpowiada psycholożka.

Krok 3: Zobacz

Obraz może pomóc w zapamiętywaniu, szczególnie wtedy, gdy pokazuje relacje, porządkuje informacje albo łączy się bezpośrednio z tym, czego dziecko się uczy. Kiedy masz już gotowe połączenie, zamień je w głowie w żywy, kolorowy film. Im bardziej ten obraz będzie absurdalny, dynamiczny, zabawny lub przerysowany, tym silniejszy i trwalszy ślad pamięciowy po sobie zostawi. Warto wykorzystywać obrazki z podręcznika, np. poprosić, by uczeń opowiedział o tym, co jest na zdjęciu albo na jakiejś ilustracji.

- Wiele dzieci mówi wtedy: „wiem, na której to było stronie, nawet pamiętam, jaki tam był obrazek, ale nie pamiętam treści”. Wtedy rodzice wtrącają – „o tak, bo on jest wzrokowcem”. Tymczasem to jeden z najbardziej popularnych mitów, teoria niezgodna z aktualnymi badaniami z zakresu psychologii, pamięci i neurodydaktyki. Oczywiście mamy pewne preferencje: część z nas woli coś przeczytać, część woli czegoś posłuchać, ale to nie są style uczenia się w rozumieniu jeden do jednego. Nie myślimy wyłącznie obrazami. Uczenie może angażować przetwarzanie werbalne i wizualne, ale skuteczność zależy od materiału i sposobu połączenia obu form. Dlatego warto wykorzystywać różne kanały: słuch, wzrok, ruch – mówi Ewa Bensz-Smagała.

Ruch a mózg: chcesz mieć dobrą pamięć? Ćwicz jak najwięcej!

Przybywa dowodów, że aktywność fizyczna to doskonały sposób na zachowanie i polepszenie funkcji poznawczych. Przynajmniej u osób, które są w grupie ryzyka rozwinięcia zaburzeń funkcji poznawczych z racji wieku – mają 50 lat i więcej.

Krok 4: Wydobądź

To najważniejszy moment całego procesu, który odróżnia skuteczną naukę od zwykłego czytania - jedyną gwarancją, że zapamiętamy informację, że ją utrwalimy jest to, że będziemy ją samodzielnie wydobywać i powtarzać w różnych sytuacjach.

Kojarzymy proces uczenia się z kodowaniem, to znaczy - uczymy się wtedy, kiedy czytamy, podkreślamy, słuchamy audiobooka, robimy notatki, robimy sketchnotki (notatki, które łączą słowa, rysunki, symbole). 

Dlatego na koniec warto zamknąć notatki i zmusić swój mózg do wysiłku: „wyciągnąć” z pamięci zakodowaną informację. To właśnie w tym momencie budują się silne połączenia neuronowe.

- Kiedy uczyłam się do egzaminu dyplomowego z psychologii, miałam do opanowania ponad 50 zagadnień problemowych, były to bardzo rozbudowane zagadnienia, sporo nauki. Stosowałam przede wszystkim mapy myśli. Każde zagadnienie miałam rozpisane na jednej kartce. Do tego skrótowe notatki, które pozwoliły mi zakodować te informacje. Żeby utrwalić i przećwiczyć zdolność ich wydobywania, brałam całą listę zagadnień egzaminacyjnych i wychodziłam na spacer. Patrzyłam sobie na dane zagadnienie, szłam przed siebie i mówiłam do siebie to, co zapamiętałam. Była to jedna z najbardziej skutecznych strategii, jaką zastosowałam. Oprócz technik pamięciowych i map myśli stosowałam też inne techniki pamięciowe, m.in. technikę słów zastępczych czy haki liczbowe. Starałam się też robić to w bardziej wymagających warunkach, czyli chodząc po mieście, gdy nie miałam dostępu do moich map myśli. Jeżeli któregoś zagadnienia nie byłam w stanie opowiedzieć, zaznaczałam je i kiedy wracałam do domu uczyłam się głównie tych, których mi się nie udało przypomnieć – opowiada psycholożka.

Krok 5: Wróć

Nawet najlepsze skojarzenie z czasem zblednie, jeśli o nim zapomnisz. Aby wiedza trafiła do pamięci długotrwałej, trzeba do niej wrócić w odpowiednich odstępach czasu (np. po kilku godzinach, następnego dnia, za tydzień). Krótka powtórka ugruntuje materiał i sprawi, że informacja będzie gotowa do użycia zawsze wtedy, gdy będziesz jej potrzebować.

- Pamięć potrzebuje spotkań w odcinkach, a nie jednego maratonu. Oczywiście w systemie szkolnym to może być trudne, ponieważ materiału jest dużo, co chwilę są sprawdziany, kartkówki, ale warto spróbować. To kwestia organizacji: jeżeli w danym tygodniu dziecko ma sprawdzian z geografii, matematyki i języka angielskiego, niech wybierze ten materiał, który przede wszystkim chce powtórzyć i następnie rozdzieli go na mniejsze odcinki: uczy się w poniedziałek, a w środę i w piątek robi powtórzenia. Jedna długa sesja daje nam poczucie wysiłku, ale nie da nam gwarancji, że zapamiętamy materiał – wyjaśnia specjalistka.

Efektywna nauka to nie kwestia spędzania długich godzin nad książkami czy bezmyślnego zakreślania kartek markerem. Prawdziwy sukces rodzi się wtedy, gdy zaczynamy współpracować z naszym mózgiem, a nie działać wbrew jego naturze. Dlatego nie wymagajmy od dzieci bezproduktywnego „zakuwania”. Nauczmy je wybierać, łączyć i świadomie zarządzać tym, co trafia do ich pamięci, a wtedy  mózg odwdzięczy im się dokładnie wtedy, gdy będą tego najbardziej potrzebować.

Tekst powstał na podstawie wykładu Ewy Bensz-Smagały wygłoszonego podczas konferencji Neuroefektywni (25-26.09.2026)