Przewlekła niewydolność żylna
Przewlekła niewydolność żylna (PNŻ) wynika z długotrwałego poszerzenia naczyń żylnych i związanego z tym wzrostu ciśnienia żylnego. Choroba dotyczy aż 40–60 proc. kobiet i 15–30 proc. mężczyzn, a jej częstość wzrasta z wiekiem.*
Choroby układu krążenia są najczęstszą przyczyną zgonów dorosłych Polaków od wielu lat. Opracowany przez Główny Urząd Statystyczny model struktury wieku ludności w Polsce na lata 1970–2050 wskazuje, iż najbardziej liczebną populacją, niezależnie od płci, są i będą osoby w wieku 35–50 lat. Jest to zatem grupa aktywnych zawodowo, ale starzejących się pracowników. Wiek zaś stanowi istotny, niemodyfikowalny czynnik ryzyka chorób układu krążenia, wśród których, obok nadciśnienia tętniczego i choroby niedokrwiennej serca, ważną rolę zajmuje przewlekła niewydolność żylna.
Zespół objawów chorobowych w przebiegu (PNŻ) w zależności od stopnia zaawansowania zmian chorobowych obejmuje m.in. obrzęki w okolicach stawów skokowych o największym nasileniu wieczorem, uczucie „ciężkości” kończyn dolnych, zaburzenia czucia (świąd, pieczenie, bóle podudzi), kurcze mięśni podudzi (mimowolne), widoczne żylaki, a w zaawansowanych stadiach także stwardnienie skóry i tkanki podskórnej, brunatne przebarwienia (tzw. lipodermatoskleroza), owrzodzenia i zakrzepy, w konsekwencji także incydenty zatorowe.
Zgodnie z zapisami Ustawy o służbie medycyny pracy służba ta została powołana w celu ochrony zdrowia pracujących przed wpływem niekorzystnych warunków środowiska pracy i sposobem jej wykonywania oraz w celu sprawowania profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracującymi, w tym kontroli zdrowia pracujących. Systematyczna kontrola zdrowia pracujących prowadzona jest w celu aktywnego oddziaływania na poprawę warunków pracy przez pracodawcę i ograniczania w ten sposób ryzyka zawodowego. Kontrola ta obejmuje procedury i badania służące ocenie zdrowia pracujących, ukierunkowanej na identyfikowanie tych elementów stanu zdrowia, które pozostają w związku przyczynowym z warunkami pracy. W ramach kontroli zdrowia osoby pracujące otrzymują informacje i wskazania lekarskie odnośnie sposobów zapobiegania niekorzystnym zmianom w stanie zdrowia. Są to obligatoryjne zadania lekarza sprawującego opiekę profilaktyczną nad pracownikami.
Lekarz sprawujący opiekę profilaktyczną nad pracownikami powinien edukować podopiecznych nt. modyfikacji dotychczasowego stylu życia, ukierunkowując ją na zapobieganie niekorzystnym zmianom zdrowotnym w przypadku obecności określonych czynników ryzyka lub na ograniczenie powikłań już istniejącego problemu chorobowego. W przypadku PNŻ zwrócenie uwagi na działania skoncentrowane na:
• redukcji masy ciała w przypadku nadwagi lub otyłości,
• zaprzestaniu nałogu palenia tytoniu (zmniejszenie działania szkodliwego na śródbłonek naczyniowy),
• stosowaniu diety bogatej w kwas askorbinowy i antyoksydanty (ochronne działanie na ściany naczyń), w błonnik, i odpowiednio duże spożycie płynów w celu przeciwdziałania zaparciom (zwiększone ciśnienie w jamie brzusznej zwiększa zastój w kończynach dolnych), diety niskosodowej ograniczającej retencję płynów,
• utrzymywaniu codziennej aktywności fizycznej z przewagą wysiłku aerobowego, niestatycznego,
jest podstawą I-, II- i III-rzędowej profilaktyki. Kompresoterapia z zastosowaniem pończoch i rajstop uciskowych, farmakoterapia i wreszcie leczenie inwazyjne to dalsze etapy postępowania u pacjentów z PNŻ w zależności od stopnia zaawansowania procesu chorobowego.
Działania edukacyjne skierowane do pracowników powinny im uświadamiać, że sam sposób wykonywania pracy może mieć kolosalne znaczenie w aspekcie zdrowotnym. Nie jest korzystne wykonywanie pracy siedzącej z nawykowym zakładaniem „nogi na nogę”. Z fizjologicznego punktu widzenia gorsze jest zakładanie lewej nogi na prawą ze względu na bardziej poziomy przebieg żył w miednicy mniejszej po lewej stronie, co sprzyja zastojowi w lewej kończynie dolnej.
Lekarz sprawujący opiekę profilaktyczną nad pracownikami podczas posiedzeń komisji ds. BHP oraz wizytacji stanowisk pracy może zwrócić uwagę na wiele aspektów w kontekście profilaktyki PNŻ u pracowników. Jednym z nich jest zmiana organizacji sposobu wykonywania pracy, np. u pracowników przebywających głównie w pozycji stojącej lub siedzącej, poprzez wprowadzenie obowiązkowych kilkuminutowych przerw na chodzenie lub ćwiczenia fizyczne usprawniające przepływ żylny w kończynach dolnych, w tym częste poruszanie stopami nawet w czasie siedzenia. Nie bez znaczenia jest też dobór rodzaju obuwia, ponieważ dla poprawy krążenia lepsze jest obuwie o miękkiej podeszwie, wymagające pracy mięśni stopy podczas stania i chodzenia. Ryzyko zastoju żylnego może natomiast zwiększać noszenie obuwia zbyt ciasnego z wysoką cholewką oraz butów na wysokim obcasie.
Profesjonalne medyczne doradztwo dla pracodawcy może obejmować także zakres wyposażenia stanowisk pracy. Siedziska alternatywne, tzw. klęczniki albo klękosiady, nie są zalecane dla osób z PNŻ ze względu na ucisk naczyń w dołach podkolanowych. Najbardziej korzystne wydaje się być wykonywanie pracy stojąco-siedzącej, z zastosowaniem biurek stojących z regulowanym blatem i grubą, elastyczną matą aktywną wymuszającą pracę mięśni stopy i podudzi, a jeśli to niemożliwe – rozważenie możliwości okresowego zastosowania tzw. biurek aktywnych z ruchomym podnóżkiem/rotorem, bieżnią czy też rowerkiem stacjonarnym zamiast konwencjonalnego krzesła biurowego przez cały czas zmiany roboczej.
Wieloczynnikowa etiologia i szerokie rozpowszechnienie w populacji, zwłaszcza osób w średnim i zaawansowanym wieku, sprawia, że PNŻ nie jest rozpatrywana w kontekście choroby zawodowej. Schorzenie można jednak traktować jako parazawodowe, pośrednio związane z pracą. Z tego powodu u osób pracujących warto prowadzić działania ukierunkowane na zmniejszenie ryzyka wystąpienia PNŻ oraz jej powikłań w przypadku zaistnienia procesu chorobowego. Jest to szczególnie istotne u starszych pracowników, ponieważ wiek jest istotnym i niemodyfikowalnym czynnikiem ryzyka przewlekłej niewydolności żylnej.
Zapraszamy również do skorzystania z bezpłatnych konsultacji wspierających zdrowie i aktywność zawodową zróżnicowanego wiekowo personelu firm, udzielanych przez multidyscyplinarny zespół ekspertów Instytutu Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera. Z konsultacji mogą skorzystać wszystkie firmy zlokalizowane w Polsce, niezależnie od wielkości, formy własności i profilu działalności oraz zaawansowania realizowanych działań prozdrowotnych dla pracowników. Udział w konsultacjach jest nielimitowany oraz bezpłatny. Zapraszamy do kontaktu pracodawców, menadżerów, specjalistów HR, PR, EB, CSR, BHP oraz profesjonalistów służby medycyny pracy. Aby zapisać się na konsultacje, wystarczy wypełnić formularz dostępny w zakładce Centrum Konsultacyjne na stronie: https://pracanazdrowie.pl/konsultacje/ lub wysłać e-mail na adres: pracanazdrowie@imp.lodz.pl.
* tytuł i lead redakcyjny
