Nietolerancja histaminy
Autorka: Luiza Łuniewska
Ból głowy po kieliszku wina, zaczerwienienie twarzy po zjedzeniu sera, kołatanie serca po pomidorach, a do tego dolegliwości jelitowe, katar i swędzenie skóry. Takie objawy mogą mieć ze sobą więcej wspólnego, niż się wydaje. Jednym z możliwych wyjaśnień jest nietolerancja histaminy – przypuszczalny stan, w którym ilość histaminy dostarczanej z pożywieniem przekracza możliwości organizmu do jej rozkładania. Problem w tym, że naukowcy wciąż nie mają pewności, czy jest ona odrębną jednostką chorobową i jak ją wiarygodnie rozpoznawać.
Histamina kojarzy się przede wszystkim z alergią. Kiedy organizm rozpoznaje alergen, komórki tuczne uwalniają tę substancję, która odpowiada między innymi za rozszerzenie naczyń krwionośnych, zwiększenie ich przepuszczalności, świąd, zaczerwienienie skóry i obrzęk błon śluzowych. To właśnie ona w dużej mierze odpowiada za charakterystyczne objawy reakcji alergicznej.
Histamina nie jest jednak substancją, której organizm powinien się pozbyć. Przeciwnie – pełni wiele ważnych funkcji fizjologicznych. Jest mediatorem reakcji zapalnych i odpornościowych, uczestniczy w regulacji wydzielania kwasu solnego w żołądku, wpływa na pracę układu nerwowego, sen, czuwanie i apetyt. Oddziałuje również na motorykę przewodu pokarmowego. Organizm sam ją produkuje, ale dostarczamy ją sobie także z pożywieniem. Niektóre produkty zawierają jej dużo, inne mogą wpływać na jej uwalnianie lub metabolizm. W normalnych warunkach ilość histaminy pozostaje pod kontrolą. Problem może pojawić się wtedy, gdy jej stężenie wzrasta, a mechanizmy odpowiedzialne za jej rozkładanie nie nadążają z neutralizowaniem nadmiaru.
Dwa enzymy pilnują poziomu histaminy
Za rozkładanie histaminy odpowiadają przede wszystkim dwa enzymy: oksydaza diaminowa (DAO) i metylotransferaza histaminowa (HNMT).
DAO działa głównie poza komórkami, szczególnie w błonie śluzowej jelita cienkiego. Jej zadaniem jest rozkładanie histaminy dostarczanej z pożywieniem, zanim zostanie ona wchłonięta do krwiobiegu. Z kolei HNMT działa wewnątrz komórek i uczestniczy w unieszkodliwianiu histaminy produkowanej przez organizm. Jest szczególnie istotna w regulacji jej stężenia w tkankach.
Według jednej z hipotez nietolerancja histaminy pojawia się wtedy, gdy aktywność DAO jest niewystarczająca w stosunku do ilości histaminy dostarczanej z jedzeniem. Przyczyną mogą być czynniki genetyczne, zaburzenia funkcjonowania błony śluzowej jelit, niektóre leki lub alkohol.
Nie jest to jednak mechanizm jednoznacznie potwierdzony. Autorzy wytycznych towarzystw alergologicznych, opublikowanych w czasopiśmie „Allergology Select”, zwracali uwagę, że brakuje kontrolowanych badań, które wykazałyby, że niedobór DAO rzeczywiście odpowiada za występowanie objawów po spożyciu histaminy.
W „European Journal of Clinical Nutrition” opublikowano wyniki niewielkiego badania z udziałem 18 osób z rozpoznaną wcześniej nietolerancją histaminy. Naukowcy sprawdzali, czy dieta o ograniczonej zawartości histaminy wpływa na stężenie DAO we krwi. Uczestnicy stosowali naprzemiennie dietę niskohistaminową i zwykłą dietę mieszaną. Okazało się, że mimo poprawy niektórych objawów, zwłaszcza ze strony przewodu pokarmowego i skóry, zmiany stężenia DAO nie były jednoznaczne. U części uczestników wzrosło, u innych spadło lub pozostało bez zmian. Badanie sugeruje więc, że poprawa po zmianie diety nie musi wiązać się ze wzrostem aktywności tego enzymu. Podważa również przydatność samego oznaczania DAO we krwi jako narzędzia diagnostycznego.
Objawy są różnorodne
Nietolerancja histaminy może dawać znacznie bardziej różnorodne objawy, niż sugerowałaby jej nazwa. Pokazuje to badanie Józsefa Tamásiego i László Kalabaya z Uniwersytetu Semmelweisa w Budapeszcie, opublikowane w 2025 r. w „Journal of Clinical Medicine”. Naukowcy przeanalizowali dolegliwości 217 pacjentów, a u 77 z nich zaobserwowali poprawę po zastosowaniu diety eliminacyjnej lub niskohistaminowej. W tej grupie najczęściej zgłaszano objawy ze strony układu oddechowego (95 proc.), wzdęcia (94 proc.) i bóle głowy (91 proc.). Częste były również zmęczenie (83 proc.), senność po posiłkach (81 proc.), objawy skórne (81 proc.), biegunki (77 proc.), a nawet dolegliwości określane przez autorów jako psychiczne (77 proc.). Badacze zwrócili uwagę, że symptomy mogą obejmować wiele układów organizmu, a także powtarzać się w określonych sekwencjach i różnić czasem trwania oraz nasileniem. Zastrzegli jednak, że ich obserwacje nie dowodzą, iż wszystkie te dolegliwości są bezpośrednim skutkiem działania histaminy. Badanie miało charakter obserwacyjny, a poprawa po diecie nie jest równoznaczna z potwierdzeniem mechanizmu choroby.
W jakich produktach jest najwięcej histaminy?
Histamina występuje naturalnie w niektórych produktach spożywczych. Szczególnie dużo może jej być w żywności poddawanej fermentacji, dojrzewaniu i długiemu przechowywaniu. Powstaje bowiem w wyniku przemian aminokwasu histydyny zachodzących pod wpływem enzymów bakteryjnych. Jedzenie, które może zawierać znaczne ilości histaminy to sery dojrzewające, wędliny długo dojrzewające, salami, ryby, kiszonki, sos sojowy, niektóre sosy fermentowane oraz alkohol, szczególnie wino i piwo.
Zawartość histaminy w żywności może być jednak bardzo zmienna. Zależy między innymi od rodzaju produktu, mikroorganizmów uczestniczących w jego produkcji, warunków higienicznych oraz czasu i temperatury przechowywania. Dwa podobne sery mogą więc różnić się pod tym względem.
Szczególną uwagę zwraca się na ryby. W przypadku tuńczyka, makreli, sardynek czy śledzi niewłaściwe przechowywanie może doprowadzić do gwałtownego wzrostu zawartości histaminy. Spożycie takiej ryby może wywołać zatrucie histaminą, nazywane skombrotoksizmem. Objawy, takie jak zaczerwienienie twarzy, ból głowy, kołatanie serca, pokrzywka czy dolegliwości żołądkowo-jelitowe, mogą przypominać reakcję alergiczną. Nie jest to jednak nietolerancja histaminy, lecz ostre zatrucie pokarmowe.
Pomidory i truskawki na cenzurowanym?
W zaleceniach dietetycznych dla osób podejrzewających u siebie nietolerancję histaminy często pojawiają się również produkty, które niekoniecznie zawierają jej dużo. Wymienia się między innymi pomidory, truskawki, cytrusy, czekoladę, orzechy i niektóre przyprawy. Przypisuje się im zdolność uwalniania histaminy z komórek organizmu. Dowody na istnienie takiego mechanizmu u ludzi są jednak ograniczone. Dlatego określenie „produkty uwalniające histaminę” bywa stosowane zbyt szeroko i nie powinno automatycznie oznaczać konieczności eliminowania tych pokarmów. Ważną rolę może odgrywać również alkohol. Może wpływać na metabolizm histaminy, a niektóre napoje alkoholowe same zawierają jej znaczne ilości. Z tego powodu kieliszek wina może u części osób nasilać dolegliwości.
Objawy przypisywane nietolerancji histaminy mogą pojawić się również u osób, które wcześniej bez problemu jadły sery dojrzewające, piły wino czy spożywały kiszonki. Jednym z możliwych wyjaśnień jest zmiana funkcjonowania przewodu pokarmowego. Jelito cienkie stanowi ważne miejsce działania enzymu DAO, dlatego choroby i uszkodzenia błony śluzowej mogą wpływać na zdolność rozkładania histaminy. W tym kontekście wymienia się między innymi celiakię, nieswoiste choroby zapalne jelit i inne schorzenia przewodu pokarmowego. Nie oznacza to jednak, że każda z tych chorób prowadzi do nietolerancji histaminy. Znaczenie mogą mieć również czynniki genetyczne, hormonalne i farmakologiczne. Niektóre leki są podejrzewane o wpływ na aktywność enzymów uczestniczących w metabolizmie histaminy. Warto jednak podkreślić, że nie wszystkie takie zależności zostały dobrze udokumentowane.
Dieta eliminacyjna – nie na całe życie
Przy podejrzeniu nietolerancji histaminy eksperci zalecają raczej czasową modyfikację jadłospisu niż wielomiesięczne lub wieloletnie wykluczanie dużych grup produktów.
Wytyczne towarzystw alergologicznych proponują trzyetapowe postępowanie. Pierwszy etap trwa około 10–14 dni i polega na ograniczeniu spożycia produktów bogatych w histaminę oraz zadbaniu o prawidłowe funkcjonowanie przewodu pokarmowego. W drugim etapie, trwającym do sześciu tygodni, stopniowo wprowadza się wcześniej ograniczone produkty. Pozwala to sprawdzić, które pokarmy rzeczywiście wywołują dolegliwości, w jakich ilościach i w jakich okolicznościach. Ostatni etap polega na ustaleniu indywidualnego sposobu żywienia. Celem jest zachowanie możliwie urozmaiconej diety i uniknięcie niedoborów pokarmowych. Nie ma bowiem podstaw, by każda osoba podejrzewająca u siebie nietolerancję histaminy do końca życia unikała pomidorów, cytrusów, truskawek, serów czy kiszonek.
Na rynku dostępne są preparaty zawierające enzym DAO, które mają wspomagać rozkładanie histaminy dostarczanej z pożywieniem. Ich skuteczność pozostaje jednak przedmiotem badań.
W 2025 r. w czasopiśmie „International Journal of Biological Macromolecules” opublikowano przegląd dotyczący niedoboru DAO, jego potencjalnych konsekwencji zdrowotnych i możliwości terapeutycznych. Autorzy przeanalizowali między innymi badania kliniczne dotyczące suplementacji enzymem. Zwrócili uwagę na różnice między dostępnymi preparatami, ograniczenia dotychczasowych badań i brak standaryzowanych metod diagnostycznych. Choć wskazali na potencjał suplementacji DAO, podkreślili również potrzebę dalszych badań nad jej skutecznością i bezpieczeństwem.
Dlatego najrozsądniejszym podejściem jest dokładna diagnostyka, wykluczenie innych przyczyn dolegliwości i unikanie pochopnego wprowadzania restrykcyjnych diet. Sam fakt, że po zjedzeniu pomidorów, sera czy wypiciu kieliszka wina pojawia się ból głowy albo zaczerwienienie skóry, nie wystarcza jeszcze, by rozpoznać nietolerancję histaminy.