Tlen hiperbaryczny pomaga, ale nie na wszystko!
Autorka: Monika Grzegorowska
Ekspert: prof. Jacek Kot
W tym roku lista schorzeń kwalifikujących się do leczenia w komorze hiperbarycznej znacznie się wydłużyła, eksperci dają jednak odpór stosowaniu tlenu hiperbarycznego w nieudokumentowanych wskazaniach, takich jak np. zespoły otępienne czy choroby neurologiczne. W kosmetologii to natomiast wyłącznie efekt placebo – mówi prof. Jacek Kot, kierownik Krajowego Ośrodka Medycyny Hiperbarycznej, przewodniczący Europejskiej Komisji Medycyny Hiperbarycznej (ECHM).
Po dekadzie zrewidowano zalecenia kliniczne dotyczące tlenoterapii hiperbarycznej (HBOT). Jakie są najważniejsze zmiany?
W Genewie odbył się Europejski Kongres Konsensusu (tzw. Kongres Zgodności) dedykowany medycynie hiperbarycznej. Wydarzenie to odbywa się raz na 10 lat, a jego głównym celem jest weryfikacja dotychczasowych oraz analiza nowych wskazań do terapii tlenowej. Gdy pojawiają się nowe dowody naukowe, eksperci przygotowują szczegółowe raporty kliniczne – najnowszego należy się podziewać na początku przyszłego roku. (Poprzedni komunikat z 5 listopada zapowiadał publikację do końca 2026 r. – termin uległ przesunięciu.) Zaznaczę tylko, że wnioski mają charakter wstępny. Szczegółowe zapisy, kategorie rekomendacji i poziomy dowodów dla poszczególnych wskazań są wciąż uzgadniane w kolejnych rundach głosowań (proces delficki, Jury ECHM) i zostaną opublikowane w ostatecznym raporcie końcowym.
Podczas tegorocznego zjazdu specjaliści oceniali publikacje medyczne, aby zdecydować, czy zgromadzony materiał pozwala na oficjalne rozszerzenie listy procedur.
W tym roku lista schorzeń kwalifikujących się do leczenia w komorze hiperbarycznej znacznie się wydłużyła: dekadę temu oficjalnych wskazań było około 30, a do tej pory analizie poddano około 50 różnych jednostek i stanów chorobowych.
Jakie nowe wskazania się pojawiły?
Nowym wskazaniem są niewątpliwie choroby zapalne jelit: wrzodziejące zapalenie jelita grubego oraz choroba Leśniowskiego-Crohna. Skuteczność leczenia tlenem hiperbarycznym w tych chorobach była obserwowana już od wielu lat, jednak dopiero teraz liczba ściśle przeprowadzonych badań w tym zakresie pozwoliła nam zadecydować, że tego typu wskazanie kliniczne zostało uznane za wystarczające.
Są też inne choroby, na leczenie których stopniowo przybywało dowodów klinicznych, jak na przykład w przypadku zapalenia śródpiersia po zabiegach kardiochirurgicznych albo martwiczego zapalenia ucha zewnętrznego. Polskie doświadczenia w tym zakresie powodowały, że od lat rutynowo stosowaliśmy tlen hiperbaryczny w tych wskazaniach, teraz zostało to już naukowo potwierdzone i uznane także przez gremia międzynarodowe. Wszystkie nowe wskazania będą teraz opisane w szczegółowym raporcie końcowym.
Dyskutowaliśmy także nad dowodami klinicznymi dotyczącymi zastosowania tlenu hiperbarycznego w różnych chorobach neurologicznych, wciąż jednak nie ma dowodów, że to metoda, która pozwalałaby leczyć te choroby. Do takich przykładów należy m.in. autyzm, fibromialgia, stres, PTSD, czyli zaburzenia związane ze stresem pourazowym, otępienie naczyniowe, choroba Alzheimera, choroba Parkinsona, czy wreszcie tzw. long COVID. W tych wszystkich wskazaniach wykazano, że tlen hiperbaryczny modyfikuje niektóre parametry, ale nie na poziomie wystarczającym do tego, żebyśmy uznali, że to leczenie danej choroby, które zasadniczo zmienia stan kliniczny pacjenta.
Dyskutowaliśmy też nad rzadziej stosowanymi wskazaniami w kierowaniu pacjentów do leczenia w komorze hiperbarycznej, m.in. ciężkimi odmrożeniami, które mogą wystąpić po wyprawach wysokogórskich. To o tyle istotne, że takie sytuacje zdarzają się coraz częściej ze względu na rosnącą popularność rekreacyjnego przebywania na dużych wysokościach.
Z powodzeniem stosuje się tlen hiperbaryczny także w sytuacjach zatrucia cyjankami, nawet bez obecności zatrucia tlenkiem węgla.
I wreszcie dla kilku wskazań, głównie z popromiennym uszkodzeniem tkanek, czy to miękkich, czy kości – nastąpiła zmiana poziomu dowodów klinicznych, co pozwoliło na silniejszą rekomendację niż 10 lat temu.
Nowym wskazaniem jest też patologiczna suchość jamy ustnej po naświetlaniach, co oznacza, że jeżeli występuje nieustępująca suchość w ustach związana z uszkodzeniem gruczołów, warto rozważyć zastosowanie tlenu hiperbarycznego. Ale tę metodę stosuje się po wyczerpaniu innych możliwości terapeutycznych – tlen hiperbaryczny rzadko jest lekiem pierwszego rzutu, raczej służy jako rozszerzenie terapii przy nieskuteczności innych postępowań.
Czy to oznacza, że coraz powszechniej będziemy stosować terapię tlenem hiperbarycznym?
To brzmi szeroko, ale jeżeli mówimy np. o uszkodzeniach popromiennych, to takich pacjentów nie ma zbyt wielu. Napromienianie dzisiaj jest bardzo bezpieczną formą terapii i powikłania zdarzają się rzadko. Niemniej, choć nie spodziewam się znaczącego wzrostu liczby sesji w komorze hiperbarycznej, to mamy nowe możliwości leczenia chorych, u których pewne problemy nie ustępują po standardowej terapii.
Pamiętajmy, że wskazaniem nie jest samo rozpoznanie choroby – np. zapalnej choroby jelit – tylko raczej nieskuteczność dotychczasowego postępowania, wyczerpanie opcji terapeutycznych, czy ewentualnie zła tolerancja dotychczasowego leczenia przez pacjenta.
Jako eksperci dajemy odpór stosowaniu tlenu hiperbarycznego w nieudokumentowanych wskazaniach, takich jak np. zespoły otępienne czy choroby neurologiczne – w tych przypadkach w dalszym ciągu dopuszczamy leczenie w komorze hiperbarycznej tylko jako część projektów naukowych, grantów i badań naukowych po to, żeby ustalić, czy w ogóle ma to sens. Póki co skuteczności terapeutycznej nie ma.
W ostatnich latach przeżywamy prawdziwy boom na komercyjne komory hiperbaryczne – terapia ta zyskała ogromną popularność jako zabieg „beauty”, mający rzekomo cofać czas, odmładzać i przyspieszać regenerację. Czy z punktu widzenia współczesnej nauki i EBM (medycyny opartej na faktach) istnieją jakiekolwiek realne wskazania medyczne do stosowania HBOT w celach czysto estetycznych?
Nie i ta konferencja potwierdziła to, co wiemy od lat – czyli że nie istnieją żadne dowody naukowe, że terapia hiperbaryczna w jakikolwiek sposób „odmładza”. To, że przyspieszamy regenerację tankową u pacjentów zespołem stopy cukrzycowej, u pacjentów z zaburzeniami immunologicznymi czy u pacjentów po napromienianiu, ma się nijak do próby robienia tego samego dla celów kosmetologicznych u osób zdrowych. Dlatego stosowanie tlenu hiperbarycznego w jakiejkolwiek postaci, czy to komór jednomiejscowych, czy niskociśnieniowych, czy jakiejkolwiek komory typu beauty lub spa – nie jest zalecane przez Europejski Komitet Medycyny Hiperbarycznej.
Można sobie zaszkodzić?
Tak, bo tego typu urządzenia nie są weryfikowane, testowane ani certyfikowane przez jakąkolwiek instytucję zewnętrzną, nie podlegają żadnej kontroli. W zeszłym roku w Stanach Zjednoczonych były wybuchy dwóch komór hiperbarycznych, w których były „leczone” m.in. dzieci z autyzmem. To oczywiście niezwykle rzadkie przypadki, niemniej jednak mogą się zdarzyć. W Polsce na szczęście nie było jeszcze żadnego wybuchu, eksplozji, pożaru czy śmierci w komorze hiperbarycznej, ale nie znaczy to, że te procedury są bezpieczne. Pamiętajmy, że jeżeli one nie są wykonywane zgodnie z zaleceniami Narodowego Funduszu Zdrowia, nikt nie prowadzi nad nimi żadnej kontroli. Mamy nadzieję, że ministerstwo zaakceptuje także uzgodnioną listę wskazań do leczenia w komorze hiperbarycznej.
Co odpowiedziałby pan osobom, które przekonują, że widzą kosmetyczne efekty takiej terapii?
Wejście do komory hiperbarycznej ma bardzo silny efekt placebo, czyli pacjenci odczuwają, że czują się lepiej i zgłaszają taką poprawę. Jeżeli temu towarzyszy także zmiana stylu życia, jakaś forma rehabilitacji, unikania używek czy prowadzenia bardziej zdrowego trybu życia, jeżeli codziennie ktoś wchodzi na dwie godziny do takiej komory, odkłada telefon komórkowy, słucha muzyki relaksacyjnej, w tym czasie nie korzysta z używek i odcina się od stresu – niewątpliwie jego samopoczucie się poprawi, a jakość życia wzrośnie. Po prostu człowiek będzie miał przekonanie, że to działa i jest klasyczny efekt placebo.
Musimy jednak mieć świadomość, że to nie ma żadnego związku z pobytem w tej komorze. To samo można zrobić w bibliotece, w pubie z przyjaciółmi, na plaży w samotności, ewentualnie w swojej łazience, na balkonie albo w swoim pokoju, ale ani tlen, ani komora hiperbaryczna nie mają z tym nic wspólnego. Placebo wykorzystane celowo jest formą oszustwa, ponieważ oszukujemy, że coś ma związek z daną czynnością.
A co w przypadku chorób skóry? Czy są efekty w leczeniu łuszczycy czy AZS?
Faktycznie tlen hiperbaryczny zmienia niektóre parametry immunologiczne, ale w sposób niewystarczający do tego, żeby uznać go za formę terapii tych chorób.
Nie mamy klinicznych sukcesów i dlatego choroby dermatologiczne nie są wskazaniem do leczenia w komorze hiperbarycznej. Pozytywne efekty widzimy jedynie w ropnych zapaleniach apokrynowych gruczołów potowych, w najcięższej postaci tej choroby, przy dużej przewlekłości procesu i zmian skórnych. Zastosowanie tlenu hiperbarycznego ma uznane wskazanie jako wspomożenie leczenia tych ran na określonym etapie choroby, u niektórych pacjentów. I nie liczymy na wyleczenie z choroby, lecz na ustąpienie ostrego procesu owrzodzeń i ran, które mogą zagrażać dalszemu przebiegowi choroby u pacjenta. Podobnie w wielu innych chorobach: nie leczymy choroby podstawowej, ale zmniejszamy niektóre objawy, np. dotyczące jelita grubego czy przetok okołoodbytniczych.
W jakich przypadkach zatem tlen hiperbaryczny jest standardem leczenia?
W chorobach, co do których dotychczas były zalecenia, zostały utrzymane.
A więc: ostre zatrucia tlenkiem węgla, zatory gazowe, choroba dekompresyjna u nurków, ciężkie zakażenia beztlenowe albo mieszane, w tym zgorzele gazowe, urazy zmiażdżeniowe ze złamaniami albo bez złamań oraz nagła głuchota i uszkodzenia popromienne. Te stany chorobowe mają wskazania kliniczne już od ponad 20 lat.
W części z tych wskazań tlen hiperbaryczny będzie stanowił zasadnicze leczenie – jak na przykład w chorobie dekompresyjnej czy w zatruciu tlenkiem węgla, a w niektórych, jak na przykład w zgorzeli gazowej czy ciężkim zakażeniu beztlenowym, skuteczność tlenu hiperbarycznego warunkowana jest równoległym postępowaniem chirurgicznym, antybiotykoterapią czy, jeżeli trzeba, intensywną terapią. Dodam jeszcze, że mówimy o tych najważniejszych wskazaniach, ale są jeszcze tzw. podwskazania czy szczegółowe elementy. Np. mówiąc o uszkodzeniach popromiennych, mamy różne siły dowodów dla poszczególnych lokalizacji anatomicznych. Inne są dla lokalizacji wewnątrzczaszkowej, inne w szyi, a inne w miednicy.
Czy na tegorocznej konferencji coś pana zaskoczyło? Zdarzyło się coś, co mógłby pan uznać za przełom?
Trudno nazwać to zaskoczeniem. Raczej byłem bardzo podbudowany tym, że eksperci i klinicyści zajmujący się medycyną hiperbaryczną nie dążą na siłę do tego, żeby znaleźć nowe wskazanie do leczenia tlenem hiperbarycznym. Dążymy do tego, by mieć dowody kliniczne na temat skuteczności naszego postępowania i chcemy dystansować się od nadużywania tlenu hiperbarycznego.
Mieliśmy merytoryczną dyskusję w zakresie wskazań, które są potencjalnie rozważane, były one bardzo krytycznie weryfikowane i to sprawia, że medycyna hiperbaryczna utrzymuje swoją ścisłość naukową i kliniczną. Jest stosunkowo rzadko używana, wymaga specjalistycznych centrów, dotyczy niewielkiej populacji pacjentów, ale to jest ta sformalizowana medycyna, która ma swoje określone wskazania, przeciwwskazania, działania uboczne i określone warunki stosowania.
O zaskoczeniach raczej nie mogę mówić – nie spodziewam się, żeby jakieś zupełnie nowe wskazanie nagle „wyskoczyło z pudełka”.