Arteterapia to świetlisty przewodnik w chorobie onkologicznej
Autorka: Klaudia Torchała
Ekspertka: prof. Jolanta Jastrząb
Arteterapia inspirowana bioluminescencją, czyli emisją światła przez organizmy to próba powrotu do „wewnętrznego światła”, metafora przywracania sprawczości, ale też obrazowania świetlnego w diagnostyce i terapii nowotworowej – zaznacza współautorka projektu prof. dr hab. Jolanta Jastrząb z Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach.
Cykl zatytułowany „Wewnętrzne światło – bioluminescencja jako źródło osobistej narracji” to warsztaty arteterapeutyczne realizowane w Narodowym Instytucie Onkologii w Gliwicach oraz Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym im. Najświętszej Maryi Panny w Częstochowie. To osobiste narracje, będących wyrazem doświadczenia choroby. Efekty tych warsztatów można będzie zobaczyć podczas sobotniej II Śląskiej Konferencji Onkologii Integracyjnej„I Ty możesz pokonać raka”. Polska Agencja Prasowa oraz Serwis Zdrowie objęły patronatem medialnym to wydarzenie.
Czy każdy pacjent onkologiczny ma w sobie „wewnętrzne światło”?
Każdy człowiek ma je w sobie. Dzięki sztuce docieramy do niego. Wielokrotnie o nim zapominamy w takim codziennym biegu. Brakuje nam uważności, kreatywności. A to właśnie długotrwałe zapominanie o sobie, o własnej sprawczości i potrzebach sprawia, że zaczynamy chorować. W arteterapii sięgamy po pewne narzędzia, aby pomóc pacjentom na nowo dotrzeć do tego światła. Tego, co jest naszą istotą i potencjałem.
Czym jest to wewnętrzne światło? Chodzi o konkretne zdolności, umiejętności, które utraciliśmy po drodze? Taki powrót do korzeni?
Dla każdego jest to zupełnie coś innego. Szukając inspiracji, metafory wewnętrznego światła w naturze, sztuce, rzeczywistości, docieramy do pojęć ważnych dla danej osoby. Dla jednych będą to relacje z rodziną, dla innych pasje, a dla jeszcze innych konkretne sytuacje życiowe, z którymi chcą się zmierzyć.
Czy choroba onkologiczna kładzie się cieniem na pracach, które powstają podczas warsztatów?
W projekcie badawczym „Praca arteterapeutyczna inspirowana zjawiskiem bioluminescencji jako sposób wsparcia pacjenta onkologicznego.”, który realizowałam wspólnie z dr Edytą Nieduziak, dr Agatą Szymanek i fotografem Arturem Pławskim w Narodowym Instytucie Onkologii w Gliwicach oraz w Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym w Częstochowie, wykorzystaliśmy terapię narracyjną właśnie po to, by to zbadać. Dochodzimy do wniosku, że sztuka otwiera drogę, oczy na zupełnie inny świat. Kiedy uruchomimy w sobie pozytywne postrzeganie rzeczywistości, kreatywność i sprawczość, zyskujemy siłę, by mierzyć się z chorobą i odzyskać nowe życie. Zauważamy więcej. Bez tego ciężko, nawet przy najlepszych rozwiązaniach farmakologicznych, mierzyć się z chorobą. Działamy na nią holistycznie. Na poziomie ciała i ducha.
Czym jest osobista narracja, przekładając na język sztuki? Po jakie formy, techniki sięgacie?
W tym projekcie wykorzystałyśmy bardzo różne media. Arteterapia to proces, który musi być dostosowany do miejsca i stanu pacjentów. W Gliwicach pracowałyśmy w świetlicy z uczestnikami w remisji. Spotykałyśmy się raz w tygodniu przez osiem tygodni. Miałyśmy tam duży wybór materiałów. Uczestniczki lepiły w glinie, tworząc na przykład krople wody symbolizujące ich „świetlistego przewodnika”, układały mandale. Kolejne warsztaty były wyjściem do tworzenia autoportretów czy kolaży inspirowanych tekstami literackimi. Form wypowiedzi było bardzo wiele. Tworzyliśmy również bardzo sensorycznie – palcami. To były malowidła na tkaninach. Zawieszałyśmy je w oknach jako transparentne sztandary. Potem podświetlałyśmy na kolejnych warsztatach, szukając na tej płaszczyźnie ukrytych świateł. Metaforycznie inspirowało to wszystko do szukania siebie, ale też tytułowa bioluminescencja to nie tylko docieranie w głąb swojej historii, ale medycznie i naukowo odwołuje się do obrazowania świetlnego w diagnostyce i terapii onkologicznej. Zwieńczeniem cyklu były wspólne marsze ze sztandarami w ogrodach instytutu.
Jak wygląda praca bezpośrednio na oddziale szpitalnym, gdzie pacjenci są w trakcie leczenia?
Zupełnie inaczej. W Częstochowie pracowałyśmy na oddziale onkologii z pacjentami podłączonymi do kroplówek, przyjmującymi chemioterapię. Pacjenci przyjeżdżają zazwyczaj na trzydniowe cykle, a przestrzeń robocza to dwa metry kwadratowe i ściśle określone, przemyślane materiały i narzędzia. Okazuje się jednak, że to ograniczenie przestrzeni nie blokuje kreatywności. Wręcz przeciwnie – sprzyja bardziej symbolicznemu dzieleniu się swoimi doświadczeniami. Bardzo świadomie proponowałyśmy tematy, które zmierzały do odnalezienia „świetlistego bohatera”.
Artysta przechodzi przez etapy. Jego twórczość zmienia się, dojrzewa. Czy w pacjentach widać było też ten proces?
Tak, dostrzegamy ją przede wszystkim w ich opowieściach. Uruchamialiśmy sprawczość, obserwację, uważność. Pacjent zaczyna werbalizować swoje doświadczenia, opowiadać o tym, czym jest dla niego wewnętrzne światło i dzielić się refleksjami z innymi.
Czy po zakończeniu warsztatów pacjenci kontynuują życie ze sztuką?
Ta współpraca trwa i cały czas mamy ze sobą kontakt. Uczestniczki przyjeżdżają na Akademię Sztuk Pięknych, biorą udział w kolejnych wydarzeniach artystycznych. Wspólnie tworzymy projekty, które są później pokazywane w instytucjach kultury – między innymi w Muzeum Fotografii w Krakowie czy galerii we Wrocławiu w ramach wystawy „Stany Wyjątkowe”. Podsumowaniem naszych dotychczasowych działań i badań narracyjnych jest również książka „Wewnętrzne światło bioluminescencja jako żródło osobistej narracji. Praktyka arteterapeutyczna w pracy pacjentem onkologicznym w swietle badań narracyjnych.”. Obserwowanie, jak dzięki zmianie sposobu postrzegania siebie i świata ci ludzie funkcjonują i wracają do życia. Jest to najlepszym potwierdzeniem skuteczności arteterapii w pracy z pacjentem onkologicznym. Ważnym elementem naszego projektu była także fotografia, np. polaroidy. Uczestnicy dokumentowali grę świateł i cieni zarówno w naturze, w palmiarni, jak i na oddziale szpitalnym. Teraz w Katowicach będziemy ten efekt prezentować. To będzie działanie performatywne połączone z dźwiękiem. Będziemy mieć również farby, by poszukać z uczestnikami warsztatów „świetlistego przewodnika”.
