Potrzebujemy prawa do żałoby po utracie bezpiecznego świata

Ważne jest nie tylko przywracanie bezpieczeństwa, ale również umożliwienie ludziom przeżywania i społecznego wyrażania emocji związanych ze stratą – rozumianą szeroko. Nie musi to być tylko strata bliskich osób, ale także utrata wizji bezpiecznego świata czy przewidywalnej codzienności. W tym kontekście żałoba narodowa może być czymś więcej niż tylko symbolicznym - mówi prof. dr hab. Monika Frąckowiak-Sochańska z Zakładu Socjologii Jednostki i Relacji Społecznych na Wydziale Socjologii UAM.

zdj. PAP/Łukasz Gągulski

Jak lęk przed terroryzmem wpływa na nasze codzienne zachowania, zaufanie do obcych i poczucie wolności osobistej?

Ataki terrorystyczne uderzają nie tylko w bezpośrednie ofiary, ale również w nasze podstawowe poczucie bezpieczeństwa. Ich oddziaływanie polega na tym, że podważają przekonanie o przewidywalności codziennego życia. Przestrzeń publiczna, w której funkcjonujemy codziennie – ulice, dworce, środki komunikacji, centra handlowe, szkoły - zaczynają być postrzegane jako potencjalnie niebezpieczne.
W konsekwencji możemy zacząć zmieniać swoje zachowania: unikać zatłoczonych miejsc, z większą podejrzliwością przyglądać się nieznajomym, stale kontrolować otoczenie. To naturalne reakcje na zagrożenie, ale jeśli utrzymują się przez dłuższy czas, mogą prowadzić do ograniczania własnej aktywności. Przewlekły lęk może natomiast powodować przytłoczenie i wyczerpanie. 
W tym sensie terroryzm może ograniczać naszą wolność nawet wtedy, gdy nie jesteśmy jego bezpośrednimi ofiarami. Zaczynamy rezygnować z różnych możliwości nie dlatego, że rzeczywiście znajdujemy się w niebezpieczeństwie, lecz dlatego, że obawiamy się tego, co mogłoby się wydarzyć.
Lęk wywołany atakiem terrorystycznym może osłabiać zaufanie do innych ludzi, zwłaszcza gdy w debacie publicznej zaczynamy utożsamiać zagrożenie z określonymi grupami społecznymi, narodowymi czy religijnymi. Nie jest to jednak nieuchronna reakcja, ponieważ potencjalnie traumatyczne wydarzenia mogą także wzmacniać solidarność i poczucie wspólnoty.

Co robić i co doradzać osobom, które po takich wydarzeniach boją się wychodzić w miejsca publiczne?

Przede wszystkim nie należy tego lęku bagatelizować. Powiedzenie komuś, że przesadza albo że statystycznie prawdopodobieństwo zamachu jest niewielkie, zazwyczaj odnosi efekt odwrotny do zamierzonego. Lęk wobec zagrażającej sytuacji jest reakcją adekwatną. Mimo, że sama sytuacja ataku trwa stosunkowo krótko, to najbardziej lękotwórcza jest świadomość, że może się ona powtórzyć. Lęk nie jest wyłącznie wynikiem racjonalnej oceny ryzyka. Wiąże się także z poczuciem utraty kontroli i bezpieczeństwa.
Jeśli jesteśmy w kontakcie z osobą przeżywającą silny lęk, który zamyka ją w domu, warto zacząć od uznania emocji tej osoby i rozmowy o tym, czego konkretnie się obawia. Jednocześnie dobrze jest pomóc jej odróżnić rzeczywiste zagrożenie od poczucia zagrożenia, które może utrzymywać się także wtedy, gdy sytuacja jest już bezpieczna.
Nie chodzi o to, żeby zmuszać kogokolwiek do natychmiastowego powrotu do wcześniejszej aktywności. Jeśli to możliwe, pomocne może być stopniowe odzyskiwanie swobody i sprawczości: najpierw wyjście z bliską osobą, krótki spacer, później powrót do bardziej uczęszczanych miejsc. Ważne, żeby człowiek miał poczucie wpływu na tempo tego procesu. Problem w tym, że nie zawsze mamy możliwość, żeby działać w naszym osobistym tempie. Najczęściej takiej możliwości nie mamy, bo pomimo przeżywanej destabilizacji musimy wracać do codziennych obowiązków – pracy, szkoły. W tym kontekście może brakować możliwości przepracowania lęku.
Jeśli jednak reakcja lękowa jest tak silna, że uniemożliwia osobie jej normalne funkcjonowanie, to mamy do czynienia z paradoksem polegającym na tym, że długotrwałe unikanie sytuacji wywołujących lęk może ten lęk utrwalać. Za każdym razem, gdy rezygnujemy z wyjścia, odczuwamy chwilową ulgę, ale jednocześnie możemy wzmacniać przekonanie, że świat zewnętrzny jest niebezpieczny, co jeszcze bardziej utrudnia wyjście.
W przypadku osób przeżywających silny lęk pomocne są również ograniczenie nadmiernego śledzenia wiadomości, co nie oznacza braku ich śledzenia, lecz unikanie przeciążenia informacyjnego. Bardzo ważne jest podtrzymywanie codziennej rutyny oraz kontakt z innymi ludźmi będącymi źródłem wsparcia.
Jeśli lęk jest bardzo silny, nie słabnie lub znacząco ogranicza codzienne funkcjonowanie, warto skorzystać z pomocy psychologicznej lub psychoterapeutycznej. Szczególnie ważne jest to w przypadku osób, które bezpośrednio doświadczyły zamachu albo utraciły w nim bliskich.

Jak długo po traumatycznych wydarzeniach utrzymują się negatywne emocje, smutek czy wręcz strach?

Nie ma jednego uniwersalnego czasu, po którym trudne emocje powinny zniknąć. Reakcje na traumatyczne wydarzenia są bardzo indywidualne i zależą między innymi od stopnia narażenia na zagrożenie, wcześniejszych doświadczeń, dostępnego wsparcia oraz tego, czy poczucie bezpieczeństwa zostało przywrócone.
Spektrum emocji uruchamianych przez zbiorowe, wstrząsające wydarzenia jest szerokie i obejmuje lęk, napięcie, smutek, silny stres znajdujący często wraz w trudnościach ze snem, a u niektórych osób irytację i złość. U wielu osób najsilniejsze reakcje  stopniowo słabną w ciągu kolejnych dni i tygodni. U innych mogą utrzymywać się miesiącami. Ważne jest jednak, żeby nie utożsamiać każdej długotrwałej reakcji emocjonalnej z zaburzeniem psychicznym.
Szczególnie istotne jest rozróżnienie między traumą a żałobą. Żałoba po utracie bliskiej osoby może trwać długo i nie przebiega według jednego, przewidywalnego schematu. Może także nawracać falami. Możemy wracać do smutku przy okazji rocznic, wspomnień czy kolejnych wydarzeń przypominających o stracie.
W przypadku traumatycznych wydarzeń o charakterze zbiorowym mamy dodatkowo do czynienia ze społeczną dynamiką emocji. Rocznice zamachów, kolejne akty przemocy czy medialne przypominanie tragedii mogą ponownie uruchamiać lęk i smutek, także u osób, które wcześniej odzyskały równowagę. Musimy też pamiętać, że nie wszyscy w równym stopniu są straumatyzowani. W dużej mierze reakcja na dramatyczne wydarzenia społeczne zależy od wcześniejszej kondycji emocjonalnej oraz od relacji, jakie mamy z innymi ludźmi.
Ważniejszym pytaniem niż „jak długo ma prawo utrzymywać się lęk?” jest to, czy z upływem czasu odzyskujemy możliwość normalnego życia, budowania relacji i doświadczania także pozytywnych emocji.
Jeżeli cierpienie pozostaje bardzo intensywne, narasta lub uniemożliwia codzienne funkcjonowanie, jest to sygnał, że warto poszukać profesjonalnego wsparcia.

A co się dzieje, jeśli nie przepracujemy takiej żałoby?

Jeżeli nie znajdujemy przestrzeni do przeżycia smutku, bezradności i żalu towarzyszących stracie, emocje te mogą utrzymywać się w postaci przewlekłego napięcia, drażliwości czy poczucia zagrożenia. Dlatego tak ważne jest nie tylko przywracanie bezpieczeństwa, ale również umożliwienie ludziom przeżywania i społecznego wyrażania emocji związanych ze stratą – rozumianą szeroko. Może to być strata bliskich osób, ale także utrata wizji bezpiecznego świata czy przewidywalnej codzienności.
W tym kontekście żałoba narodowa może być czymś więcej niż tylko symbolicznym gestem – może być szansą na zainicjowanie procesu przepracowania strat, o których mowa na poziomie społecznym – w debacie akcentującej wzajemne wsparcie zamiast antagonizowania.

Żyjemy w erze relacji na żywo. W jaki sposób ciągła ekspozycja na drastyczne obrazy wpływa na przeżywanie żałoby? Czy nie „podkręca” jej? Czy media mogą tę żałobę „wtórnie traumatyzować”?

Media mają ogromny wpływ na sposób, w jaki przeżywamy współczesne tragedie. Dzięki nim możemy niemal natychmiast dowiedzieć się o wydarzeniach rozgrywających się na drugim końcu świata. Ta bliskość ma jednak swoją psychologiczną cenę.
Wielokrotne oglądanie drastycznych obrazów może podtrzymywać stan napięcia i zagrożenia. Nasz umysł reaguje emocjonalnie na obrazy cierpienia, nawet jeżeli racjonalnie wiemy, że sami nie znajdujemy się w bezpośrednim niebezpieczeństwie. Co więcej, nieustanne powtarzanie tych samych nagrań może sprawiać wrażenie, że zagrożenie jest wszechobecne i nieustannie trwa.
Badania rzeczywiście wskazują na związek między intensywną ekspozycją na medialne relacje z zamachów terrorystycznych a nasileniem objawów stresu. Szczególnie obciążające mogą być drastyczne obrazy przemocy. 
Nie oznacza to jednak, że samo oglądanie takich materiałów automatycznie prowadzi do traumy. Bardziej precyzyjnie byłoby powiedzieć, że media mogą nasilać i przedłużać reakcje stresowe, a u niektórych osób również uruchamiać wcześniejsze traumatyczne doświadczenia bądź prowadzić do traumatyzacji zastępczej.
Z perspektywy socjologicznej mamy tutaj jeszcze jeden ważny mechanizm. Media nie tylko informują o cierpieniu, ale również organizują nasze zbiorowe emocje. Decydują o tym, jakie obrazy oglądamy, którym ofiarom poświęcamy uwagę i jak długo określone wydarzenie pozostaje obecne w świadomości społecznej.
Warto więc zachować równowagę między potrzebą bycia poinformowanym a ochroną własnego dobrostanu. Nie musimy oglądać wszystkich drastycznych nagrań, żeby rozumieć powagę tragedii i współodczuwać z jej ofiarami.
Empatia nie wymaga nieustannego wystawiania się na obrazy cierpienia. Wręcz przeciwnie, nieustanne oglądanie obrazów cierpienia może pociągać za sobą mechanizm obronny polegający na emocjonalnym znieczuleniu.

Jak ocenia Pani zjawisko „aktywizmu profilowego”, np. nakładanie flag państwowych na zdjęcia profilowe w mediach społecznościowych? Czy to realne narzędzie radzenia sobie ze stratą i budowania wspólnoty, czy jedynie powierzchowny rytuał?

Nie przeciwstawiałabym tak jednoznacznie autentycznej solidarności i symbolicznych gestów. Z socjologicznego punktu widzenia rytuały, także te bardzo proste, odgrywają ważną rolę w życiu społecznym.
W sytuacji zbiorowej tragedii ludzie często doświadczają bezradności. Chcieliby coś zrobić, ale nie mają bezpośredniego wpływu na sytuację. Zmiana zdjęcia profilowego czy udostępnienie symbolu solidarności może być sposobem wyrażenia emocji, pokazania, że los ofiar nie jest nam obojętny, a także zasygnalizowania przynależności do szerszej wspólnoty.
Takie gesty mogą mieć znaczenie zarówno dla osób, które je wykonują, jak i dla tych, które je obserwują. Widzimy, że inni również przeżywają smutek, niepokój czy współczucie. To może zmniejszać poczucie osamotnienia i wzmacniać więzi społeczne.
Badania dotyczące zbiorowych reakcji po zamachach w Paryżu w 2015 roku pokazały, że intensywna wymiana emocji w mediach społecznościowych wiązała się z późniejszym wzrostem wyrażanej solidarności i zachowań prospołecznych. 
Jednocześnie nie należy przeceniać znaczenia samych symboli. Zmiana zdjęcia profilowego nie musi oznaczać gotowości do realnego działania. Może być autentycznym wyrazem współczucia, ale może też wynikać z potrzeby dostosowania się do tego, co robią inni.
Warto również pamiętać, że symboliczne gesty solidarności bywają selektywne. Jedne tragedie wywołują masowe reakcje, inne, choć równie dramatyczne, pozostają niemal niezauważone. To skłania do refleksji nad tym, jak bliskość kulturowa, identyfikacja z ofiarami i sposób relacjonowania wydarzeń wpływają na granice naszej solidarności.
Nie lekceważyłabym więc takich rytuałów, ale pytałabym, co dzieje się później. Czy chwilowe poruszenie przekłada się na bardziej trwałą uważność na cierpienie innych, gotowość do pomocy i budowanie więzi społecznych? Sam symbol nie zmienia rzeczywistości, ale może być początkiem działania.

Jak odreagowywać ten zbiorowy smutek?

Przede wszystkim warto uznać, że smutek wywołany tragedią, nawet taką, która nie dotknęła nas osobiście, jest zrozumiałą ludzką reakcją. Jesteśmy istotami społecznymi, a cierpienie innych ludzi może głęboko nas poruszać.
Nie sądzę, żeby najważniejszym celem było jak najszybsze pozbycie się smutku. Emocje są również sposobem rozumienia tego, co się wydarzyło, i nadawania temu znaczenia. Dlatego zamiast mówić wyłącznie o odreagowywaniu, wolałabym mówić o wspólnym przeżywaniu i stopniowym odzyskiwaniu równowagi.
Pomocne mogą być rozmowy z bliskimi, spotkania, uczestnictwo w uroczystościach upamiętniających ofiary czy inne symboliczne gesty solidarności. Takie działania pozwalają nadać emocjom społeczną formę. Zamiast pozostawać sam na sam z poczuciem bezradności, możemy doświadczyć, że jesteśmy częścią wspólnoty.
Ważna jest również możliwość przekształcenia emocji w działanie. Pomoc poszkodowanym, wsparcie organizacji humanitarnych czy zaangażowanie w lokalne inicjatywy mogą przywracać poczucie sprawczości i bezpieczeństwa. Nie zmieniają tego, co się wydarzyło, ale pozwalają odzyskać przekonanie, że mamy wpływ przynajmniej na część otaczającej nas rzeczywistości.
Trzeba też pamiętać o prawie do odpoczynku od trudnych informacji. Powrót do codziennych zajęć, spotkań z przyjaciółmi czy drobnych przyjemności nie jest przejawem obojętności wobec cierpienia innych, ale ważnym elementem odzyskiwania równowagi psychicznej.
Z perspektywy socjologii szczególnie interesujące jest to, że wspólne przeżywanie trudnych emocji może stać się źródłem społecznej rezyliencji, czyli zdolności do radzenia sobie z kryzysami, podtrzymywania więzi i odbudowywania poczucia bezpieczeństwa.
Żałoba zbiorowa może więc nie tylko wyrażać stratę, ale także wzmacniać solidarność i pomagać wspólnocie odzyskiwać poczucie sprawczości. Ważne jednak, aby ta solidarność nie ograniczała się do chwilowego emocjonalnego poruszenia.