Andropauza to nie odpowiednik menopauzy
Autorka: Klaudia Torchała
Zmiany związane z wiekiem u mężczyzna to hipogonadyzm, potocznie andropauza. Traktowane są często jako odpowiednik męskiej menopauzy. To jednak zbyt duże uproszczenie, bo mimo częściowo podobnych objawów u obu płci – możliwe są m.in. spadek libido, zmęczenie, zaburzenia snu – to u większości mężczyzn nie dochodzi do całkowitego wygaszenia funkcji gonad, jak u kobiet.
„Andropauza to potoczne określenie zmian hormonalnych fizycznych i emocjonalnych, które mogą pojawić się u mężczyzn wraz z wiekiem. Z biologicznego punktu widzenia chodzi przede wszystkim o stopniowy spadek poziomu testosteronu, głównego męskiego hormonu płciowego, który odpowiada nie tylko za libido i sprawność seksualną, ale też m.in. za masę i siłę mięśni, gęstość kości, energię, nastrój, koncentrację” – piszą autorzy kompendium wiedzy pt. „Andropauza bez tabu” opracowanego przez Kulczyk Foundation.
Testosteron - numer jeden wśród męskich hormonów płciowy
Testosteron należy do głównych i najlepiej zbadanych androgenów (hormonów płciowych o działaniu maskulinizującym). Kobiety mają go około 10-15 razy mniej, choć i u nich występuje, nawet po menopauzie. Produkowany jest z cholesterolu i powstaje u mężczyzn przede wszystkich w jądrach (95 proc.) i nadnerczach (małe gruczoły nad nerkami). Z kolei u kobiet oprócz nadnerczy produkują go jajniki. Część testosteronu pochodzi także z tkanek obwodowych: tłuszczowej, skóry, mięśni. U kobiet to prekursor produkcji estrogenów.
Testosteron krąży we krwi i przekazuje informacje komórkom, jak mają pracować, rosnąć, regenerować się. Jego produkcją zarządza oś: podwzgórze–przysadka. To podwzgórze wysyła sygnał do przysadki, by rozpocząć jego produkcję. Gdy jest go za dużo, informacja wraca do przysadki, która ją zmniejsza.
Testosteron kojarzony jest głównie z popędem seksualnym (libido), a u mężczyzn z erekcją i produkcją plemników. Odpowiada za mutację, męski głos i zarost, rozrost prostaty. Pobudza szpik kostny do produkcji czerwonych krwinek, które transportują tlen – w ten sposób wpływa na wytrzymałość i energię. Dodatkowo odpowiada za samopoczucie, nastrój, motywację, koncentrację, wspiera pamięć i jasność myślenia. Ułatwia utrzymanie szczupłej sylwetki i wspiera prawidłowy metabolizm cukru. Kiedy testosteronu brakuje, łatwiej o odkładanie się tłuszczu na brzuchu. Jego niedobór może też powodować symptomy zbliżone do depresji. U mężczyzn po 30. roku życia jego stężenie zaczyna sukcesywnie spadać, choć u niektórych pozostaje na prawidłowym poziomie nawet w zaawansowanym wieku.
„Stężenie całkowitego testosteronu obniża się o około 0,8-1 proc. rocznie. Dodając do tego wzrost stężenia białek nośnikowych, istotnie obniżone stężenie testosteronu obserwujemy u około 8 proc. mężczyzn w wieku 40–60 lat i u 20 proc. w wieku 60–80 lat” – wyjaśniał w Przeglądzie Urologicznym (2008 r.) dr n. med. Michał Rabijewski, prof. CMKP.
By zdiagnozować zespół niedoboru testosterony (TDS) nie wystarczy tylko niskie stężenie hormonu. Towarzyszyć muszą mu dodatkowo objawy kliniczne hipogonadyzmu, do których zalicza się „zaburzenia wzwodu i zmniejszenie libido, pogorszenie jakości życia, zaburzenia snu, rozdrażnienie lub stany depresyjne, uczucie przewlekłego zmęczenia, otyłość brzuszna, zmniejszenie masy i siły mięśniowej, zmniejszenie gęstości mineralnej kości”.
Według ujednoliconych standardów dotyczących całkowitego testosteronu u mężczyzn we krwi przyjmuje się, że wynik powyżej 12 nmol/l (powyżej 350 ng/dl) jest prawidłowym, a ewentualne występowanie objawów klinicznych ma związek z innymi chorobami.
„Stężenie testosteronu jest naturalnie zmienne. Hormon wydziela się w rytmie dobowy i podlega zwyczajnym fluktuacjom w ciągu dnia. Pojedynczy pomiar, choć wykonany w odpowiednim czasie (między godz. 7:00–9:00), może po prostu przypaść na gorszy moment i pokazać niedobór, którego u danego pacjenta tak naprawdę nie ma na stałe. Dlatego zaleca się podwójne oznaczanie hormonu” – zaznacza prof. Rabijewski.
Ponieważ poziom testosteronu jest najwyższy zaraz po przebudzeniu, to badanie powinno się wykonać w godzinach porannych, na czczo. Spożycie posiłku, a szczególnie bogatego w glukozę, obniża jego poziom. Aby otrzymać wiarygodny wynik, badanie należy wykonać, gdy jest się wyspanym i wypoczętym, bo zaburzony sen, wysiłek fizyczny i wypity poprzedniego dnia alkohol mogą również zaniżyć jego poziom. Same liczby do diagnozy niedoboru testosteronu jednak nie wystarczają do diagnozy – towarzyszyć mu muszą objawy fizyczne lub psychiczne.
Andropauza to określenie potoczne
Andropauza to raczej potoczne określenie na „męską menopauzę”. W przeglądzie naukowym pt. „Aktualne informacje dotyczące niedoboru testosteronu oraz możliwości terapeutycznych w zakresie testosteronowej terapii zastępczej” wyjaśnia się, że andropauza to „hipogonadyzm męski, który jest zespołem klinicznym charakteryzującym się występowaniem objawów klinicznych przy jednocześnie utrzymującym się obniżonym stężeniu testosteronu w surowicy”.
W kompendium wiedzy „Andropauza bez tabu” eksperci wyjaśniają, czym różni się andropauza od menopauzy:
• Przebieg
Męska transformacja jest zdecydowanie wolniejsza – rozłożona na dekady.
• Tempo
U mężczyzn występuje wolniejszy spadek testosteronu niż estrogenów u kobiet.
„Mężczyźni nie doświadczają więc »pauzy« w sensie nagłego przerwania funkcji organizmu”.
• Zasięg
„Pełnoobjawowy hipogonadyzm związany z wiekiem dotyczy, w zależności od przyjętej definicji, od kilku do kilkunastu procent mężczyzn po 45. roku życia. Większość mężczyzn będzie się starzeć bez wyraźnego niedoboru testosteronu i związanych z tym objawów. Menopauza dotyczy wszystkich kobiet, które dożyją odpowiedniego wieku”.
• Granica
U mężczyzn brak wyraźnej granicy. To proces bez wyraźnego początku i końca. U kobiet menopauza to moment wyznaczony przez ostatnią miesiączkę. Rozpoznaje się ją po upływie 12 miesięcy bez krwawienia miesiączkowego.
• Płodność
„U mężczyzn produkcja plemników nie ustaje nawet w bardzo zaawansowanym wieku. Może się zmniejszać ich liczba lub jakość, ale biologicznie mężczyzna w wieku 70 czy 80 lat nadal może zostać ojcem. Natomiast kobieta po zakończeniu transformacji menopauzalnej przestaje być płodna, choć lekarze i tak radzą, by nie rezygnować od razu z antykoncepcji po ustaniu ostatniej miesiączki, bo spontaniczne owulacje mogą zdarzyć się nawet po dwóch latach od ustania menstruacji”
• Średni wiek
Menopauza u kobiet następuje w wieku około 50 lat, u mężczyzn objawy andropauzy pojawiają się zwykle później. „Jeden mężczyzna odczuje objawy po czterdziestce. Inny po pięćdziesiątce, a wielu nie zauważy ich wcale lub będą na tyle łagodne, że nie wpłyną znacząco na codzienne funkcjonowanie”.
Współczesna medycyna kładzie nacisk na profilaktykę, tym bardziej, że choroby, które skracają mężczyznom życie: nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, miażdżyca, nowotwory – rozwijają się latami i po cichu. Regularnie wykonywanymi badaniami można je wychwycić i skutecznie leczyć, nie tylko farmakologią, ale też zmianą nawyków żywieniowych, aktywnością fizyczną, ograniczeniem używek.