10 rzeczy, które warto wiedzieć o trzustce
Autorka: Luiza Łuniewska
Trzustka przez wiele lat pozostawała w cieniu innych narządów, takich jak serce czy wątroba. Dopiero współczesne badania zaczynają odsłaniać przed nami złożoność jej funkcji i znaczenie dla zdrowia człowieka. To nie tylko organ odpowiedzialny za produkcję enzymów trawiennych i regulację poziomu cukru we krwi, ale także strażnik równowagi metabolicznej, którego potencjał naukowcy dopiero zaczynają w pełni rozumieć.
1. Trzustka to narząd podwójny
W jednym organie łączą się dwa zupełnie różne światy – układ trawienny i hormonalny. Trzustka z jednej strony produkuje enzymy, które pozwalają nam trawić tłuszcze, białka i węglowodany. Z drugiej – wysyła do krwi hormony, takie jak insulina i glukagon, które decydują o tym, czy poziom cukru pozostaje w normie. Najnowsze badania wykazują, że te dwie sfery nie są od siebie tak niezależne, jak sądzono. W pracy opublikowanej w „Nature Metabolism” w 2024 roku opisano mechanizmy sygnalizacji pomiędzy komórkami wysp Langerhansa a przewodami trzustkowymi, które „tworzą dynamiczną sieć regulacji metabolicznej” (Zhou et al., Nature Metab., 2024). Jak komentuje prof. Patrick Collombat z Université Côte d’Azur: „Coraz częściej dostrzegamy, że granica między funkcjami zewnątrz- i wewnątrzwydzielniczymi jest umowna. To raczej dialog niż podział”.
2. Wyspy Langerhansa to tylko wierzchołek góry lodowej
Wyspy trzustkowe, czyli skupiska komórek hormonalnych, były dotąd traktowane jako główny punkt zainteresowania diabetologów. Ostatnie osiągnięcia pokazują jednak, że także tkanka otaczająca wyspy ma znaczenie. Badania zespołu z Harvard Medical School z 2025 roku wskazują, że fibroblasty i komórki zrębu wspierają długowieczność komórek beta, modyfikując ich środowisko metaboliczne (Cell Stem Cell, 2025). Dr Miriam Cnop z Université libre de Bruxelles (ULB) podkreśla: „To mikrośrodowisko decyduje, czy komórka beta przetrwa dekady, czy ulegnie szybkiemu wyczerpaniu”.
3. Nowe komórki, nowe nadzieje
W sierpniu 2025 roku naukowcy z Northwestern University donieśli, że w trzustce dorosłych ludzi istnieją rezerwy komórek zdolnych do przekształcania się w insulinotwórcze. Odkrycie opublikowane w „Nature Communications” wskazuje, że komórki przewodowe trzustki mogą w odpowiednich warunkach nabierać cech komórek beta. To może zrewolucjonizować leczenie cukrzycy typu 1, w której układ odpornościowy niszczy istniejące komórki insulinotwórcze. Główny autor badania, prof. Jose Oberholzer, powiedział: „Jeżeli uda się pobudzić te uśpione rezerwy, moglibyśmy przywrócić naturalną produkcję insuliny bez przeszczepów czy terapii genowych”.
4. Trzustka ma własny zegar biologiczny
Nie tylko mózg i wątroba posiadają rytm dobowy – trzustka również funkcjonuje według określonego schematu. Badania z University of Cambridge wykazały, że aktywność genów związanych z sekrecją insuliny zmienia się w ciągu dnia, a wieczorem komórki beta stają się mniej wrażliwe na glukozę (Diabetes, 2024). Jak wyjaśnia dr Patrick Schrauwen z Universiteit Maastricht: „To dlatego jedzenie późną nocą sprzyja insulinooporności. Trzustka ma swój zegar i nie da się go oszukać”.
5. Układ odpornościowy nie zawsze jest wrogiem trzustki
Choć w cukrzycy typu 1 komórki odpornościowe niszczą trzustkę, badania wskazują, że w normalnych warunkach istnieje subtelna równowaga między ochroną a destrukcją. W 2025 roku w „Science Immunology” opisano rolę makrofagów rezydujących w trzustce, które wspierają regenerację uszkodzonych wysp. Prof. Matthias von Herrath z La Jolla Institute for Immunology komentuje: „Układ odpornościowy nie jest wyłącznie niszczycielem. To raczej strażnik, który w odpowiednich warunkach sprzyja odnowie”.
6. Trzustka a choroby nowotworowe
Nowotwory trzustki wciąż pozostają jednym z największych wyzwań medycyny. Jednak nowe metody diagnostyczne pozwalają coraz wcześniej wykrywać zmiany. W 2025 roku w „The Lancet Oncology” opisano wykorzystanie sztucznej inteligencji do analizy markerów RNA w próbkach krwi, co umożliwia wykrycie raka trzustki na etapie bezobjawowym. Dr Florencia McAllister z Mayo Clinic zwraca uwagę: „Największym przełomem jest możliwość diagnozy, zanim guz urośnie do groźnych rozmiarów. To szansa na realne zwiększenie przeżywalności”.
7. Trzustka i mikrobiom
Okazuje się, że nie tylko jelita, ale i trzustka podlega wpływom mikrobiomu. Badania z 2024 roku sugerują, że bakterie jelitowe mogą oddziaływać na ryzyko zapalenia trzustki. W pracy opublikowanej w „Gut” opisano mechanizmy, dzięki którym metabolity mikrobioty modulują stan zapalny w przewodach trzustkowych. Prof. Max Nieuwdorp z Amsterdam UMC mówi: „To nowa era – zaczynamy rozumieć, że mikrobiom to partner trzustki w utrzymaniu zdrowia metabolicznego”.
8. Regeneracja trzustki jest możliwa
Przez długi czas uważano, że trzustka nie ma zdolności regeneracyjnych. Jednak eksperymenty na modelach zwierzęcych, opublikowane w „Nature Medicine” w 2025 roku, pokazały, że po usunięciu części narządu możliwe jest odtworzenie niektórych funkcji dzięki aktywacji progenitorów komórkowych. Dr Pedro Herrera z Université de Genève zauważa: „Trzustka nie jest tak bezbronna, jak sądziliśmy. Jej potencjał regeneracyjny może być większy, niż dotychczas przypuszczano”.
9. Trzustka a starzenie
Badania wskazują, że z wiekiem spada nie tylko wydolność hormonalna trzustki, ale także jej zdolność trawienna. W 2025 roku w „Journal of Clinical Investigation” wykazano, że komórki beta u osób powyżej 70. roku życia wykazują oznaki stresu oksydacyjnego, co wpływa na ich zdolność do wydzielania insuliny. Prof. Domenico Accili z Columbia University komentuje: „Starzenie trzustki to cichy proces, który może zwiększać ryzyko cukrzycy u osób starszych nawet przy zachowaniu zdrowego stylu życia”.
10. Przyszłość terapii trzustki
Nowe technologie dają nadzieję na przełom. Terapie komórkowe, druk 3D tkanek i leki celowane mogą w przyszłości zastąpić klasyczne leczenie insuliną czy operacje. W 2025 roku w „Nature Biotechnology” opisano udane próby stworzenia z komórek progenitorowych trzustki biotuszu, który pozwala na wydruk fragmentów wysp Langerhansa. Jak podkreśla dr Ali Khademhosseini z Terasaki Institute: „To pierwszy krok do tworzenia spersonalizowanych przeszczepów trzustki, dopasowanych do pacjenta niczym szyty na miarę organ”.
