Wpływ zmiany klimatu na środowisko pracy
Zmiany klimatu wywierają coraz silniejszy wpływ nie tylko na środowisko naturalne, lecz także na funkcjonowanie rynku pracy i zdrowie osób pracujących. Jednym z najbardziej odczuwalnych skutków tego procesu jest wzrost temperatury w miejscach pracy, który prowadzi do pogorszenia samopoczucia i kondycji fizycznej pracowników, a tym samym stwarza realne zagrożenie dla ich bezpieczeństwa. Wysokie temperatury ograniczają zdolność organizmu do wydajnego funkcjonowania, co przekłada się na obniżenie efektywności pracy oraz rosnące trudności w realizacji codziennych obowiązków zawodowych. W konsekwencji zmiany klimatu oddziałują nie tylko na pojedyncze osoby, lecz także na całe sektory gospodarki, osłabiając ich wydajność i konkurencyjność.
W Polsce obserwuje się wzrost średniej rocznej temperatury - z około 7 st. C jeszcze w latach 80. XX wieku do 10,9 st. C w 2024 roku. Szczególną rolę odgrywają fale upałów, definiowane jako okresy co najmniej trzech kolejnych dni, w których temperatura maksymalna osiąga lub przekracza 30 st. C. Zjawiska te występują coraz częściej, mają większą intensywność i – jak wskazują prognozy – będą trwały coraz dłużej. Ich oddziaływanie jest szczególnie niebezpieczne w sytuacjach, gdy organizm człowieka poddawany jest dodatkowemu obciążeniu wynikającemu z wysiłku fizycznego, który powoduje zwiększoną produkcję ciepła metabolicznego. Istotnie bardziej narażeni na negatywne skutki wzrostu temperatur są pracownicy wykonujący pracę na otwartej przestrzeni, m.in. w rolnictwie czy budownictwie. W ich przypadku intensywne upały często uniemożliwiają wykonywanie obowiązków w pełnym zakresie.
Wytyczne opracowane przez organizacje międzynarodowe, takie jak Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) czy Międzynarodowa Organizacja Pracy (ILO), podkreślają konieczność tworzenia kompleksowych strategii uwzględniających zarówno warunki klimatyczne, jak i specyfikę wykonywanej pracy oraz indywidualne cechy pracowników. Powinno się, zwrócić uwagę na identyfikację grup najbardziej narażonych na skutki obciążenia cieplnego. Należą do nich przede wszystkim osoby w starszym wieku, pracownicy o niższej wydolności fizycznej oraz osoby cierpiące na choroby przewlekłe. W ich przypadku ryzyko wystąpienia poważnych konsekwencji zdrowotnych jest zdecydowanie wyższe, co wymaga wdrożenia odpowiednio dostosowanych środków ochronnych.
Dzięki odpowiednio zaplanowanym i w porę wdrożonym rozwiązaniom organizacyjnym oraz technicznym możliwe jest zapewnienie pracownikom właściwego poziomu bezpieczeństwa podczas pracy w wysokiej temperaturze wynikającej z warunków atmosferycznych. Kluczowe znaczenie ma przy tym stałe monitorowanie środowiska pracy. Podstawowym celem podejmowanych działań powinno być ograniczenie wysiłku fizycznego, dobór odzieży o odpowiedniej izolacyjności i chroniącej skórę. Istotnym elementem ograniczania obciążenia cieplnego jest również wprowadzanie odpowiedniego harmonogramu pracy poprzez np.: unikanie pracy wymagającej dużego wysiłku fizycznego w godzinach, kiedy temperatura jest najwyższa. Należy także pamiętać o stosownym zaplanowaniu przerw, których długość i częstotliwość zależą m.in. od intensywności wykonywanych zadań oraz temperatury otoczenia. Podczas przerw pracownik powinien mieć zapewnioną możliwość odpoczynku w odpowiednio przygotowanym, chłodnym pomieszczeniu lub zacienionym miejscu. Dodatkową czynnością schładzającą organizm może być wykorzystanie wody np. do obmywania dłoni, twarzy lub karku.
Nieodzownym elementem skutecznej profilaktyki jest edukacja i szkolenie wszystkich uczestników procesu pracy. Dotyczy to zarówno pracowników, jak i pracodawców, kadry kierowniczej, ratowników oraz specjalistów ds. zdrowia i bezpieczeństwa pracy. Szkolenia powinny obejmować rozpoznawanie wczesnych i zaawansowanych objawów przegrzania organizmu oraz zasady postępowania w sytuacjach zagrożenia zdrowia. Objawami wyczerpania cieplnego mogą być m.in.: chłodna, blada, wilgotna skóra, nadmierne pocenie się, nudności lub wymioty, szybki, słaby puls, skurcze mięśni, omdlenie lub zawroty głowy. Natomiast udar cieplny może objawiać się: pulsującym bólem głowy, brakiem pocenia się, temperaturą ciała powyżej 40 st. C, czerwoną, gorącą i suchą skórą, szybkim, silnym pulsem, nudnościami lub wymiotami a także możliwa jest utrata przytomności. Powyższe objawy związane są z zaburzeniem procesów termoregulacji, wynikającym z kumulacji ciepła w organizmie człowieka oraz odwodnienia. Warto pamiętać, że przy określaniu odpowiedniego spożycia płynów nie należy kierować się wyłącznie odczuciem pragnienia. Pojawia się ono dopiero wtedy, gdy organizm jest już częściowo odwodniony (około 2 proc. masy ciała). Dodatkowo intensywność odczuwania pragnienia zmienia się wraz z wiekiem — u osób starszych jest ona zwykle osłabiona. Niezbędne jest określenie zarówno całkowitej ilości płynów, jak i harmonogramu ich spożywania. Obowiązujące przepisy dotyczące profilaktycznych posiłków i napojów nakładają na pracodawcę obowiązek zapewnienia ich w ilości odpowiadającej potrzebom pracowników. Zaleca się poinformowanie pracowników o konieczności regularnego nawadniania organizmu poprzez spożywanie porcji płynów w ilości 200–250 ml co 15–20 minut. Ilość przyjmowanych płynów powinna być dostosowana w taki sposób, aby podczas 8-godzinnej zmiany występowała potrzeba skorzystania z toalety co najmniej raz.
Jednocześnie spożycie płynów nie powinno przekraczać 1,4 l na godzinę, a łączna dzienna ilość zazwyczaj nie powinna być większa niż 11,4 l. Nadmierne picie wody lub innych napojów może prowadzić do gwałtownego obniżenia poziomu elektrolitów, zwłaszcza sodu, we krwi oraz do wystąpienia bolesnych skurczów mięśni. Dodatkowo pracownicy powinni kontrolować barwę moczu (powinna być jasnożółta, słomkowa; odcień bursztynowy lub pomarańczowy wskazuje na odwodnienie).
Mimo, że metody zapobiegania negatywnym skutkom wysokich temperatur są dobrze znane, w praktyce nie zawsze są one stosowane w wystarczającym zakresie, co może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych. Dlatego jasno określone procedury oraz szybka reakcja mają kluczowe znaczenie dla ochrony zdrowia pracowników w czasie upałów.
Zapraszamy do skorzystania z bezpłatnych konsultacji wspierających zdrowie i aktywność zawodową zróżnicowanego wiekowo personelu firm, udzielanych przez multidyscyplinarny zespół ekspertów Instytutu Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera. Z konsultacji mogą skorzystać wszystkie firmy zlokalizowane w Polsce, niezależnie od wielkości, formy własności i profilu działalności oraz zaawansowania realizowanych działań prozdrowotnych dla pracowników. Udział w konsultacjach jest nielimitowany oraz bezpłatny. Zapraszamy do kontaktu pracodawców, menadżerów, specjalistów HR, PR, EB, CSR, BHP oraz profesjonalistów służby medycyny pracy. Aby zapisać się na konsultacje, wystarczy wypełnić formularz dostępny w zakładce Centrum Konsultacyjne na stronie: https://pracanazdrowie.pl/konsultacje/ lub wysłać e-mail na adres: pracanazdrowie@imp.lodz.pl.
Źródło informacji: Instytut Medycyny Pracy
