Czy słońce szkodzi oczom?

O szkodliwym wpływie słońca na skórę mówi się od lat. Wiadomo, że promieniowanie ultrafioletowe przyspiesza starzenie skóry i zwiększa ryzyko nowotworów. Znacznie rzadziej przypominamy sobie jednak, że podobnie jak skóra również oczy przez całe życie pozostają wystawione na działanie promieniowania słonecznego.

AdobeStock

To szczególnie ważne, ponieważ oko jest niezwykle precyzyjnym układem optycznym. Rogówka i soczewka skupiają światło na niewielkim obszarze siatkówki, umożliwiając ostre widzenie. Ta wyjątkowa zdolność oznacza jednak, że energia świetlna może być koncentrowana w delikatnych tkankach, które z czasem mogą ulegać uszkodzeniom.

Największe znaczenie dla zdrowia oczu ma promieniowanie ultrafioletowe. Do powierzchni ziemi docierają przede wszystkim dwa jego rodzaje: UVA i UVB. Promieniowanie UVC jest niemal całkowicie pochłaniane przez atmosferę.

Rogówka zatrzymuje znaczną część promieniowania UVB, a soczewka pochłania dużą część pozostałego ultrafioletu, chroniąc znajdującą się głębiej siatkówkę. Ta naturalna ochrona nie jest jednak doskonała. Przez dziesięciolecia soczewka gromadzi skutki działania promieniowania, a proces ten może przyczyniać się do rozwoju zaćmy.

Zaćma – cena, jaką oko płaci za lata ekspozycji

Zaćma jest jedną z najczęstszych przyczyn pogorszenia widzenia na świecie. Polega na stopniowym mętnieniu soczewki, która u zdrowego człowieka jest przezroczysta. Chory zaczyna widzieć mniej wyraźnie, kolory stają się bledsze, a światła samochodów czy lamp mogą powodować uciążliwe olśnienie.

Jednym z najlepiej udokumentowanych czynników środowiskowych zwiększających ryzyko zaćmy jest właśnie promieniowanie ultrafioletowe.

Klasycznym badaniem, które pokazało ten związek, było Chesapeake Bay Watermen Study, przeprowadzone wśród mieszkańców regionu Zatoki Chesapeake w Stanach Zjednoczonych. Uczestnicy badania przez wiele lat pracowali na zewnątrz, często w warunkach silnej ekspozycji słonecznej. Naukowcy wykazali, że osoby otrzymujące większe dawki promieniowania UV częściej rozwijały zaćmę korową. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Archives of Ophthalmology”.

Późniejsze badania prowadzone w różnych populacjach potwierdziły, że wieloletnie przebywanie na słońcu zwiększa ryzyko zmian w soczewce. Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że znaczna część przypadków zaćmy na świecie może być związana z ekspozycją na promieniowanie ultrafioletowe. Mechanizm tego procesu jest związany przede wszystkim ze stresem oksydacyjnym. Promieniowanie UV powoduje powstawanie wolnych rodników, które mogą uszkadzać białka soczewki i zaburzać jej przejrzystość.

Oko też może doznać „oparzenia słonecznego”

Niektóre skutki działania słońca na oczy pojawiają się bardzo szybko. Najbardziej znanym przykładem jest fotokeratitis, czyli ostre uszkodzenie rogówki wywołane promieniowaniem ultrafioletowym.

Zjawisko to często występuje w górach, dlatego bywa nazywane ślepotą śnieżną. Śnieg odbija dużą ilość promieniowania UV, zwiększając dawkę, która dociera do oczu. Problem może dotyczyć również osób przebywających długo nad wodą lub pracujących bez odpowiedniej ochrony na otwartej przestrzeni. Objawy pojawiają się zwykle kilka godzin po ekspozycji. Chory odczuwa ból, światłowstręt, łzawienie i charakterystyczne uczucie piasku pod powiekami. W większości przypadków nabłonek rogówki regeneruje się samoistnie, ale powtarzające się uszkodzenia mogą prowadzić do przewlekłych problemów.

Skrzydlik – widoczny ślad działania słońca

Wieloletnia ekspozycja na promieniowanie UV może również przyczyniać się do rozwoju skrzydlika. Jest to narastająca tkanka spojówki, która stopniowo przesuwa się w kierunku rogówki. Choroba szczególnie często występuje u osób mieszkających w regionach o dużym nasłonecznieniu oraz u ludzi, których praca wymaga wielu godzin spędzanych na zewnątrz. Rolnicy, rybacy i żeglarze należą do grup szczególnie narażonych.

Przeglądy badań publikowane między innymi w „American Journal of Ophthalmology” wskazują, że promieniowanie ultrafioletowe jest jednym z najważniejszych środowiskowych czynników ryzyka tej choroby.

Czy słońce uszkadza siatkówkę?

Siatkówka jest najbardziej zaawansowaną biologicznie częścią oka. To właśnie znajdujące się w niej fotoreceptory zamieniają światło w impulsy nerwowe, które mózg interpretuje jako obraz.
Szczególne znaczenie ma plamka żółta – niewielki obszar siatkówki odpowiedzialny za ostre widzenie centralne, czytanie i rozpoznawanie twarzy.

Naukowcy od lat badają, czy światło słoneczne może zwiększać ryzyko zwyrodnienia plamki związanego z wiekiem, czyli AMD. Choroba ta jest jedną z głównych przyczyn utraty widzenia u osób starszych. Wyniki badań nie są jednak tak jednoznaczne jak w przypadku zaćmy. W dużym amerykańskim „Beaver Dam Eye Study”, obejmującym kilka tysięcy osób obserwowanych przez wiele lat, nie wykazano silnego związku między deklarowaną ekspozycją na słońce a rozwojem AMD.
Z kolei australijskie „Blue Mountains Eye Study” sugerowało, że intensywne nasłonecznienie może zwiększać ryzyko niektórych zmian w obrębie plamki, zwłaszcza u osób z dodatkowymi predyspozycjami.

Obecnie eksperci podkreślają, że AMD jest chorobą wieloczynnikową. Znacznie większe znaczenie niż samo słońce mają wiek, palenie papierosów, czynniki genetyczne, nadciśnienie i zaburzenia metaboliczne. Światło niebieskie – zagrożenie czy element biologicznego rytmu?

Słońce a nowotwory oka i powiek

Promieniowanie ultrafioletowe jest jednym z najlepiej poznanych czynników uszkadzających DNA. Jeżeli organizm nie naprawi powstałych zmian, w komórkach mogą pojawić się mutacje prowadzące do rozwoju nowotworu. Szczególnie narażone są powieki, które pod względem budowy przypominają skórę. Są cienkie, delikatne i przez całe życie wystawione na działanie promieni słonecznych.
Najczęstszym nowotworem powiek jest rak podstawnokomórkowy. W większości przypadków rozwija się on na dolnej powiece, która otrzymuje dużą dawkę promieniowania zarówno bezpośredniego, jak i odbitego od powierzchni ziemi.

Promieniowanie UV wiąże się również z występowaniem niektórych nowotworów spojówki. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) uznaje promieniowanie ultrafioletowe za czynnik rakotwórczy dla człowieka.

Znacznie bardziej skomplikowana jest sytuacja w przypadku czerniaka błony naczyniowej oka, czyli nowotworu rozwijającego się wewnątrz gałki ocznej. W przeciwieństwie do czerniaka skóry jego związek z promieniowaniem słonecznym nie został jednoznacznie potwierdzony. W jego powstawaniu dużą rolę odgrywają czynniki genetyczne oraz biologiczne właściwości komórek.

Słońce, wiatr i suche oko

Latem wiele osób doświadcza pieczenia, zaczerwienienia i uczucia zmęczenia oczu. Choć często przypisujemy te objawy samemu słońcu, w rzeczywistości odpowiada za nie złożony zestaw czynników środowiskowych. Silne promieniowanie słoneczne zwykle występuje razem z wysoką temperaturą, suchym powietrzem i wiatrem. Wszystkie te elementy przyspieszają parowanie filmu łzowego – cienkiej warstwy płynu pokrywającej powierzchnię oka.

Film łzowy nie jest jedynie „wilgocią”. Zawiera substancje odżywcze i ochronne, które pomagają utrzymać prawidłowe funkcjonowanie rogówki. Kiedy staje się niestabilny, pojawia się uczucie piasku pod powiekami, pieczenie, okresowe zamazywanie obrazu i nadwrażliwość na światło.
Badania publikowane w czasopiśmie "The Ocular Surface" wskazują, że osoby długo przebywające na zewnątrz, zwłaszcza w suchym i wietrznym środowisku, częściej zgłaszają objawy zespołu suchego oka.

Światło dzienne chroni dzieci przed krótkowzrocznością

Historia wpływu słońca na oczy nie jest wyłącznie historią zagrożeń. W ostatnich latach naukowcy odkryli, że naturalne światło dzienne jest jednym z ważnych czynników prawidłowego rozwoju wzroku.

Najlepszym przykładem jest gwałtowny wzrost częstości krótkowzroczności obserwowany w wielu krajach świata, szczególnie w Azji Wschodniej. Przez lata sądzono, że główną przyczyną tej epidemii są intensywna nauka, czytanie i długotrwała praca z bliska. Badania przeprowadzone w Australii, Chinach i Singapurze pokazały jednak, że równie ważnym czynnikiem jest ilość czasu spędzanego na zewnątrz. Późniejsze badania interwencyjne potwierdziły te obserwacje. W badaniu przeprowadzonym w chińskich szkołach i opublikowanym w JAMA wykazano, że zwiększenie czasu spędzanego na zewnątrz zmniejszało częstość nowych przypadków krótkowzroczności. Naukowcy przypuszczają, że jednym z mechanizmów tego działania jest zwiększone wydzielanie dopaminy w siatkówce. Substancja ta może hamować nadmierne wydłużanie gałki ocznej, które jest podstawowym procesem prowadzącym do rozwoju krótkowzroczności.

Jak korzystać ze słońca bez szkody dla oczu?

Współczesna okulistyka nie zaleca unikania słońca. Zaleca natomiast ochronę oczu w sytuacjach, gdy dawka promieniowania jest szczególnie duża. Najprostszą metodą pozostają okulary przeciwsłoneczne wyposażone w odpowiednie filtry UVA i UVB. Ich skuteczność nie zależy od tego, jak ciemne są szkła, lecz od jakości zastosowanego filtra. Bardzo ciemne okulary bez ochrony UV mogą być wręcz mylące, ponieważ powodują rozszerzenie źrenicy i mogą zwiększyć ilość promieniowania docierającego do wnętrza oka.

Badania ostatnich dekad pokazują, że relacja między słońcem a wzrokiem jest bardziej złożona, niż wcześniej sądzono. Najlepszą strategią nie jest więc ucieczka przed słońcem, lecz rozsądne korzystanie z jego obecności. Codzienna aktywność na świeżym powietrzu, ochrona oczu podczas silnego nasłonecznienia i regularne kontrole okulistyczne pozwalają wykorzystać zalety światła, ograniczając jednocześnie jego potencjalne zagrożenia.