PMDD: ciężka postać zespołu napięcia przedmiesiączkowego

Dolegliwości przedmiesiączkowe powodują dyskomfort, czasem dotkliwy ból, ale zazwyczaj nie paraliżują życia codziennego. U kilku procent kobiet ten stan przeradza się w PMDD – przedmiesiączkowe zaburzenie dysforyczne, czyli nasilone objawy o charakterze emocjonalnym, poznawczym i /lub fizycznym, które drastycznie utrudniają lub uniemożliwiają pracę, naukę, a nawet relacje międzyludzkie – mówi prof. dr hab. n. med. Tomasz Paszkowski, kierownik III Kliniki Ginekologii Uniwersytetu Medycznego w Lublinie.

Adobe Stock

Gdzie leży granica między „zwykłym” PMS a PMDD? Kiedy złe samopoczucie staje się jednostką chorobową?

Główna różnica między PMS a PMDD to nasilenie i profil dolegliwości, które w przypadku PMS są łagodniejsze i dotyczą w większym stopniu objawów fizycznych.  Jeśli chodzi o kryteria rozpoznania PMDD, to u pacjentki musi przewlekle występować w drugiej fazie cyklu miesiączkowego przynajmniej pięć objawów, spośród których przynajmniej jeden musi dotyczyć nastroju (tzw. objawy afektywne). 

Na przykład?

Bardzo silna chwiejność emocjonalna i obniżenie nastroju. Często te pacjentki mają nieuzasadnione napady płaczu, nadwrażliwość na bodźce, silne konflikty z otoczeniem, napady złości, poczucie braku sensu życia, a nawet myśli samobójcze. Może pojawiać się także silny lęk, napięcie, uczucie niepokoju.

Jak wielu kobiet może to dotyczyć?

Z danych wynika, że PMDD może dotyczyć od 2–8 proc. kobiet. A to jest naprawdę dużo. Mówimy o kobietach naprawdę cierpiących i wymagających pomocy. 

Miesiączka nie powinna mocno boleć

Dotkliwy ból miesiączkowy może być objawem endometriozy. 6-8 razy częściej występuje ona rodzinnie - u mamy i córki lub u sióstr. Wśród pacjentek leczonych z powodu niepłodności diagnozowana jest nawet u 50-60 proc. kobiet. Rozpoznawana jest również u niewielkiego odsetka kobiet w wieku menopauzalnym.

Mówimy więc o milionach pacjentek! Dlaczego wciąż tak mało się o tym słyszy?

Nie bez znaczenia jest brak wiedzy pacjentek do jakiego lekarza zgłaszać się z tym problemem. W przeszłości zajmowali się tym wyłącznie ginekolodzy. Obecnie PMDD jest  sklasyfikowane jako schorzenie psychiatryczne.  Choć często niesłusznie, wiele pacjentek wciąż ma problem, aby iść do psychiatry. A przecież wielu objawów PMDD nie da się leczyć poza gabinetem psychiatrycznym. 

Ponadto mam wrażenie, że za mało zaangażowani są w walkę z tym problemem  lekarze pierwszego kontaktu pracujący w POZ, bo ci są systemie opieki zdrowotnej najbardziej dostępni. 

Jak się leczy PMDD?

Istnieje kilka kierunków terapii PMDD. Każdy przypadek jest indywidualny, dlatego leczenie zawsze powinno być personalizowane. W pierwszej kolejności najczęściej proponuje się pacjentkom leki z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI). W zależności od profilu objawów stosuje się je w sposób ciągły lub wyłącznie w drugiej fazie cyklu. W leczeniu PMDD stosuje się również  odpowiednio dobraną antykoncepcję hormonalną. Istotny jest tu właściwy dobór rodzaju i dawki progestagenu. Najczęściej sięgamy się po tabletki zawierające drospirenon, ze względu na jego unikalny profil metaboliczny i mechanizm działania.

W przypadkach opornych na wspomniane metody stosuje  się farmakologiczną blokadę czynności jajników za pomocą analogów gonadoliberyny (GnRH). W sytuacjach ekstremalnych – choć w praktyce klinicznej spotykanych niezwykle rzadko – ostatecznością może być owariektomia, czyli chirurgiczne usunięcie jajników. Ale to już decyzja ostatniego wyboru. 

Każda z tych metod powinna być stosowana równolegle z psychoterapią, bo jeśli się skupimy tylko na farmakoterapii, możemy nie osiągnąć efektu. 

Dlaczego wiele kobiet unika badań u ginekologa?

Blisko połowa Polek nie chodzi regularnie do ginekologa. Jako główne tego powody wskazują najczęściej: brak takiej potrzeby, brak czasu, ale także i wstyd. Jak zatem zachęcać kobiety do badań i oswajać związany z nimi dyskomfort – podpowiada Maria Rotkiel, psycholog i psychoterapeuta rodzinny.

Jaka jest przyczyna tych dolegliwości? 

Dokładna przyczyna przedmiesiączkowego zespołu dysforycznego (PMDD) wciąż nie została jednoznacznie poznana. Choć przeprowadzono wiele badań analizujących na przykład uwarunkowania genetyczne czy też wpływ sposobu odżywiania, żadne z nich nie wykazało, aby konkretny czynnik etiologiczny odgrywał tutaj decydującą rolę.

Współczesna medycyna odchodzi od traktowania PMDD wyłącznie jako endokrynopatii (choroby o podłożu hormonalnym), co było powszechne jeszcze kilka dekad temu w odniesieniu do klasycznego zespołu napięcia przedmiesiączkowego (PMS). Obecnie uważa się, że na rozwój tego zaburzenia wpływa wiele różnych, współwystępujących czynników. Kluczowa wydaje się jednak nieprawidłowa reakcja na wahania hormonalne. Objawy nie wynikają jednak z nieprawidłowych stężeń hormonów, lecz z nadwrażliwości układu nerwowego na ich zmiany zachodzące w trakcie cyklu menstruacyjnego. Znaczenie mogą mieć też zaburzenia tzw. układu serotoninergicznego. Zmiany poziomu hormonów w drugiej fazie cyklu mogą wywoływać niedobór serotoniny – neuroprzekaźnika występującego w mózgu i jelitach, który odpowiada za regulację nastroju, napięcie naczyń krwionośnych oraz objawy fizyczne.

Obiecującym kierunkiem badań jest poszukiwanie przyczyn PMDD w obrębie tzw. osi jelito-mózg. Coraz częściej pojawiają się doniesienia łączące te dolegliwości z dysbiozą, czyli zaburzeniami w składzie mikroflory jelitowej.

PMDD jest więc złożonym zaburzeniem o charakterze biopsychospołecznym, w którym cykliczne zmiany hormonalne stanowią jedynie wyzwalacz dla kaskady objawów u predysponowanych do ich wystąpienia pacjentek.

Menopauza nie oznacza utraty kobiecości

To jak przechodzimy menopauzę ściśle powiązane jest z naszą osobowością – jeśli zawsze byłaś emocjonalna, to możliwe, że w tym czasie emocje się nasilą. Ale nie obawiaj się gwałtownych zmian – to mit. Liczy się jak żyłaś dotychczas, jak chorowałaś – na menopauzę zapracowujesz sobie przez całe życie. Sprawdź czego się spodziewać.

Czy można wspomóc leczenie np. dietą albo aktywnością fizyczną? 

Jeśli chodzi o dietę, wciąż trudno powiedzieć, czy faktycznie ma ona znaczenie, ale na pewno warto wyeliminować z niej takie czynniki jak kofeinę czy alkohol, a także zrezygnować z innych używek. 
Ruch natomiast działa jak naturalny lek stabilizujący nastrój, ponieważ bezpośrednio wpływa na poziom endorfin, dopaminy oraz serotoniny, których brakuje w drugiej fazie cyklu. Tak więc aktywność fizyczna jest jak najbardziej wskazana, ale pod warunkiem, że potraktujemy ją poważnie i nie będzie to 10 minut spaceru raz w tygodniu. 

Dodałbym do tego zadbanie o higienę snu, szczególnie, że u pacjentek cierpiących na PMDD zaburzenia snu i bezsenność często współwystępują.