Sosna, która leczy

Trudno znaleźć drzewo bardziej związane z polskim krajobrazem niż sosna zwyczajna. Ale Pinus sylvestris to nie tylko jeden z najczęściej spotykanych gatunków naszych lasów. Jej pączki, młode pędy, igliwie, żywica i olejek przez stulecia wykorzystywano w lecznictwie, także w inhalacjach i kąpielach leczniczych. Część dawnych zastosowań przetrwała do dziś, inne dopiero po latach doczekały się badań laboratoryjnych i klinicznych.

Sosna zwyczajna jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych drzew w Polsce. Przez stulecia była dla mieszkańców nie tylko źródłem drewna i opału, ale także surowcem leczniczym. W polskiej tradycji zielarskiej wykorzystywano przede wszystkim pączki sosny, młode pędy i igliwie, a także żywicę i pozyskiwany z niej olejek.

Z pączków przygotowywano napary, odwary i syropy, igliwie wykorzystywano do inhalacji i kąpieli, a produkty żywiczne stosowano zewnętrznie. Nie były to wyłącznie praktyki ludowe. Surowce sosnowe przez wiele lat znajdowały się w farmakopeach i oficjalnym lecznictwie.

Ciekawych danych dostarczyło również badanie opublikowane w 2025 r. w „Scientific Reports”. Autorzy analizowali wodne ekstrakty z kory sześciu europejskich gatunków drzew, w tym sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris), pod kątem działania antyoksydacyjnego, przeciwdrobnoustrojowego i wspierającego gojenie ran. W doświadczeniach na ludzkich keratynocytach ekstrakt z kory sosny ograniczał powstawanie reaktywnych form tlenu, a w laboratoryjnym modelu rany przyspieszał zamykanie uszkodzenia warstwy komórek – w większości badanych stężeń po 38 godzinach rana była zamknięta w ponad 90 proc., a po 48 godzinach całkowicie. Ekstrakt wykazywał również działanie przeciw Staphylococcus epidermidis. Naukowcy wykryli w nim m.in. 3,4-dihydroksykwas benzoesowy, kwercetynę i kwas ferulowy. Wyników tych nie można jednak jeszcze przekładać na leczenie ran u ludzi: badanie przeprowadzono wyłącznie w warunkach laboratoryjnych, na hodowli komórek. Autorzy podkreślają, że przed oceną przydatności takich ekstraktów w medycynie potrzebne są badania na bardziej złożonych modelach skóry oraz badania in vivo.


Pączki na kaszel

W niedawnej pracy opublikowanej w „Journal of Ethnopharmacology”, autorzy zwracają uwagę na wielowiekowe wykorzystywanie różnych gatunków sosny w chorobach układu oddechowego, stanach zapalnych oraz dolegliwościach reumatycznych. Szczególne miejsce zajmowały preparaty z pączków i młodych pędów.

„Gemmae Pini”, czyli pączki sosny zwyczajnej zawierają olejek eteryczny, substancje żywiczne, związki fenolowe i garbniki. Tradycyjnie stosowano je przede wszystkim przy nieżytach dróg oddechowych, przypisuje im się działanie wykrztuśne. Jego głównymi składnikami są monoterpeny, przede wszystkim α-pinen i β-pinen, ale także limonen, kamfen i inne związki lotne. To one odpowiadają za charakterystyczny zapach lasu sosnowego. 

Jeszcze bardziej charakterystycznym składnikiem sosny jest jej olejek eteryczny. Otrzymuje się go przez destylację z parą wodną igieł, młodych pędów i innych części rośliny. Część badań laboratoryjnych wskazuje na ich działanie przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe i wpływ na wydzielanie w drogach oddechowych.

Olejek sosnowy znalazł zastosowanie przede wszystkim w inhalacjach, preparatach do nacierania i kąpielach. W tradycyjnym lecznictwie uzdrowiskowym kąpiele z dodatkiem surowców sosnowych wykorzystywano m.in. przy dolegliwościach reumatycznych, nerwobólach i problemach skórnych.
Współczesna farmakologia potwierdza, że poszczególne składniki olejków z drzew iglastych wykazują w warunkach laboratoryjnych działanie przeciwdrobnoustrojowe i przeciwzapalne. Nie można jednak automatycznie przenosić tych wyników na skuteczność inhalacji czy kąpieli u pacjentów.


Spacer na receptę

Spacer w lesie sosnowym można potraktować także jako swoistą naturalną inhalację. Drzewa iglaste uwalniają do powietrza lotne związki organiczne, przede wszystkim monoterpeny, wśród których znajduje się α-pinen charakterystyczny również dla zapachu sosnowego lasu. Badanie opublikowane w „Mass Spectrometry” wykazało, że po godzinnym spacerze w lesie iglastym stężenie α-pinenu we krwi badanych wzrosło kilkukrotnie, co potwierdziło, że związki obecne w leśnym powietrzu są wchłaniane podczas oddychania. Z kolei badanie opublikowane w „Scientific Reports”, przeprowadzone w lasach południowo-wschodniej Polski, wykazało szczególnie wysoką zawartość α-pinenu w starszych drzewostanach sosnowych. Autorzy wskazali, że taki las może być obiecującym środowiskiem dla terapii leśnej, choć nie oznacza to jeszcze potwierdzonego działania leczniczego samego α-pinenu ani „leczenia” chorób płuc spacerem.

Adobe

Zanurz się w lesie, odzyskaj zdrowie

„Leśne kąpiele” polegają na świadomym przebywaniu w lesie i zanurzeniu się w doznaniach, jakie oferuje natura. Praktyka ta nie wymaga intensywnego wysiłku fizycznego – służy relaksacji i doświadczaniu świata wszystkimi zmysłami. W badaniach naukowych wykazano, że korzyści, jakie niesie dla zdrowia, są zaskakujące duże jak na tak niewielki wysiłek.


Sosna nie jest więc „naturalnym antybiotykiem” ani uniwersalnym lekarstwem. Jest natomiast niezwykle bogatym źródłem substancji biologicznie czynnych, których część od wieków wykorzystywano w medycynie, a część nadal pozostaje przedmiotem badań.
 

Autorka

PAP

Luiza Łuniewska - Dziennikarka, reportażystka, redaktorka. Pisuje o wielkich triumfach medycyny i jej wstydliwych sekretach. Lubi nowinki z dziedziny genetyki. Była dziennikarką Życia Warszawy i Newsweeka, pracowała też w TVN i Superstacji. Jest absolwentką Instytutu Stosunków Międzynarodowych UW. Wielbicielka kotów dachowych i psów ras północnych.

ZOBACZ TEKSTY AUTORKI

ZOBACZ WIĘCEJ

  • Adobe Stock

    Złamanie biodra szczególnie niebezpieczne u starszych osób

    Ryzyko złamania biodra wzrasta wraz z wiekiem. Uraz prowadzić może do utraty samodzielności i mobilności, w skrajnych do niepełnosprawności, a nawet śmierci. Co roku na świecie odnotowuje się ponad 14,2 mln takich złamań – wynika z artykułu przeglądowego opublikowanego w czasopiśmie JAMA Network.

  • PAP/Marcin Bielecki

    Kolejki do fizjoterapeutów po horyzont

    Około 1,5 mln Polaków czeka na fizjoterapię i to właśnie do tych specjalistów ustawiają się najdłuższe kolejki, choć ich długość zależy od regionu. Wciąż mamy do czynienia z nierównym dostępem do świadczeń – podkreśli eksperci podczas XXII Forum Rynku Zdrowia. W tym wszystkim nie chodzi tylko o usprawnienie pacjenta, ale systemu. Jak to zrobić?

  • Piotr Werewka/PAP

    Nie tylko siła mięśni – refleks również ma znaczenie dla seniorów

    Myśląc o utrzymaniu formy wraz z wiekiem skupiamy się na sile, mobilności i wydolności krążeniowo-oddechowej. Specjaliści coraz częściej mówią jednak o znaczeniu czasu reakcji, gdyż jego spadek wpływa na wszystko – od umiejętności prowadzenia pojazdu po unikanie upadków i zachowanie niezależności w życiu.

  • AdobeStock

    Ból pleców może powodować depresję

    Kiedy myślimy o bólu kręgosłupa, raczej nie przychodzi nam do głowy psychologiczny aspekt tego cierpienia. Tymczasem głowa i kręgosłup to naczynia połączone: gdy boli nas kręgosłup i zmagamy się z przewlekłym bólem, automatycznie czujemy się gorzej: pojawiają się stany depresyjne, lęki czy zwątpienie.

NAJNOWSZE

  • PAP

    Andropauza to nie odpowiednik menopauzy

    Zmiany związane z wiekiem u mężczyzna to hipogonadyzm, potocznie andropauza. Traktowane są często jako odpowiednik męskiej menopauzy. To jednak zbyt duże uproszczenie, bo mimo częściowo podobnych objawów u obu płci – możliwe są m.in. spadek libido, zmęczenie, zaburzenia snu – to u większości mężczyzn nie dochodzi do całkowitego wygaszenia funkcji gonad, jak u kobiet.

  • Konferencja „Quo Vadis Medicina?”

    Patronat Serwisu Zdrowie
  • Jak odróżnić mobbing od konfliktu w pracy

  • Onkologia integracyjna – droga do ciała i psychiki

  • Arteterapia to świetlisty przewodnik w chorobie onkologicznej

  • PAP/Jacek Turczyk

    Nowa era w leczeniu POChP

    Patronat Serwisu Zdrowie

    Dla osób żyjących z przewlekłą obturacyjną chorobą płuc (POChP) każdy dzień bywa walką o oddech – duszność odbiera im siły i samodzielność. Dziś jednak medycyna otwiera przed nimi nowy rozdział: przełomowe terapie biologiczne, które precyzyjnie hamują zapalenie w drogach oddechowych, dając szansę na zatrzymanie zaostrzeń choroby i odzyskanie utraconego komfortu życia.

  • Ultraprzetworzona żywność może szkodzić psychice dzieci

  • Tlen hiperbaryczny pomaga, ale nie na wszystko!

Serwisy ogólnodostępne PAP