Ultraprzetworzona żywność może szkodzić psychice dzieci
Autor: Marek Matacz
Wysoce przetworzona żywność bywa odpowiedzialna za znaczną część dziennej dawki energii dzieci. Tymczasem konsumpcja tego typu jedzenia nie tylko sprzyja problemom ze zdrowiem fizycznym, ale może mieć związek z reakcjami mózgu, problemami z emocjami i zachowaniem.
Żywność ultraprzetworzona a aktywność mózgu
W niedawnym wydaniu pisma „JAMA Network Open” naukowcy z University of Southern California donieśli o niepokojącym związku między spożyciem ultraprzetworzonej żywności przez dzieci a działaniem ich mózgów. Zauważyli zwiększoną wrażliwość na związane z jedzeniem bodźce wzrokowe.
Badacze podkreślają, że produkty takie jak płatki śniadaniowe, pakowany chleb czy zupy instant projektuje się w taki sposób, aby były szczególnie smaczne, a także zapewniały łatwość użycia i długą trwałość. Z tych powodów zawierają wiele dodatków, takich jak sztuczne słodziki, barwniki i inne składniki, których zwykle nie znajduje się w domowej kuchni. Nie wiadomo więc do końca, jak takie produkty działają na ludzki, szczególnie młody organizm.
„Mózgi dzieci cały czas się rozwijają, kształtują się ich nawyki oraz preferencje żywieniowe. To ważny okres, w którym mózg jest szczególnie wrażliwy na żywność i środowisko żywieniowe” – mówi prof. Kathleen A. Page, współautorka badania.
W niedużym badaniu ufundowanym częściowo przez amerykańskie National Institutes of Health wzięło udział 46 dzieci w wieku od siedmiu do dziesięciu lat. Naukowcy wykonali skany MRI ich mózgów, w trakcie oglądania przez nie szczególnie zachęcających wizualnie, silnie przetworzonych produktów spożywczych, takich jak ciastka czy frytki. Sprawdzili także dietę, BMI, ilość tłuszczu w ciele oraz obwód talii dzieci. Po roku ponownie wykonali pomiary.
Jak się okazało, u dzieci spożywających więcej ultraprzetworzonej żywności silniej reagowało prążkowie grzbietowe – obszar związany z działaniem układu nagrody i motywacją. Silniejsza reakcja tego obszaru korelowała z wyższym wskaźnikiem BMI i większą ilością tkanki tłuszczowej rok później.
Co ważne, po uwzględnieniu różnic w reakcjach prążkowia, związki z BMI i odsetkiem tkanki tłuszczowej osłabły odpowiednio o 31 i 44 proc. Wskazuje to, że różnice w reakcjach mózgu mogą częściowo wyjaśniać związek między spożyciem żywności ultraprzetworzonej a przyrostem masy ciała.
„Badanie to pozwala nam nie tylko lepiej zrozumieć wpływ żywności ultraprzetworzonej na przyrost masy ciała. Dostarcza również informacji na temat mechanizmów neurobiologicznych, które mogą wyjaśniać związek między spożywaniem tych produktów a zmianami składu ciała w miarę upływu czasu” – podkreśla prof. Page.
Badanie nie sprawdzało jeszcze, jak kształtowały się zależności przyczynowo-skutkowe – czy na pewno konsumpcja przetworzonego jedzenia powodowała zmiany w mózgu. Naukowcy chcą to sprawdzić w kolejnych eksperymentach. Doradzają jednak stawianie na naturalne produkty. Dodają przy tym, że odpowiedzialność nie powinna spoczywać tylko na rodzicach, ale na całej społeczności.
„Zmiana środowiska żywieniowego, która ułatwiłaby ludziom dostęp do zdrowszych, mniej przetworzonych produktów spożywczych, byłaby ważnym elementem rozwiązania tego problemu” – uważa prof. Page.
Jedzenie wysoce przetworzone wpływa na zachowanie dzieci
Ultraprzetworzone jedzenie może mieć nawet związek ze zmianami w zachowaniu. Na łamach „JAMA Network Open” dobrze pokazali to naukowcy z Toronto University i innych ośrodków naukowych w Kanadzie, we współpracy z badaczami z USA i Malezji. Sprawdzili oni spożycie ultraprzetworzonej żywności w grupie ponad 2000 dzieci w wieku trzech lat oraz zbadali ich zachowanie, gdy miały lat pięć. Przeanalizowali statystyczne korelacje między spożyciem wysokoprzetworzonej żywności i problemami behawioralnymi oraz emocjonalnymi.
Według kwestionariusza, w wieku trzech lat żywność ultraprzetworzona dostarczała dzieciom średnio aż 45,5 proc. kalorii. Badanie wskazało przy tym niewielki, choć istotny statystycznie związek między spożyciem żywności ultraprzetworzonej a problemami emocjonalnymi i behawioralnymi dzieci.
W zastosowanej przez badaczy stupunktowej skali, każde 10 punktów procentowych większego udziału żywności wysoce przetworzonej w diecie wiązało się z wyższymi wynikami problemów emocjonalnych (o 0,81 pkt), problemów z zachowaniem (o 0,47 pkt) oraz ogólnych trudności emocjonalnych i behawioralnych (o 0,64 pkt) w wieku pięciu lat.
Według analizy statystycznej zastąpienie 10 proc. dziennej energii pochodzącej z żywności silnie przetworzonej jedzeniem nieprzetworzonym lub przetworzonym minimalnie wiązałoby się z niższymi wynikami w tych trzech kategoriach, odpowiednio o 0,91, 0,49 i 0,70 pkt.
Mimo zauważonych niewielkich wartości, zdaniem naukowców, ze względu na powszechność przetworzonego jedzenia, w skali populacji mogą one mieć znaczenie.
„Uzyskane przez nas wyniki sugerują, że zastępowanie ultraprzetworzonej żywności produktami nieprzetworzonymi lub minimalnie przetworzonymi w wieku przedszkolnym może wspierać prawidłowy rozwój w obszarze zachowania, potencjalnie przynosząc długoterminowe korzyści dla zdrowia psychicznego” – piszą w swojej pracy eksperci.
„Rezultaty te wskazują również na wartość działań podejmowanych w zakresie polityki zdrowotnej, promujących spożywanie żywności nieprzetworzonej lub minimalnie przetworzonej oraz podkreślają potrzebę wprowadzania interwencji żywieniowych już we wczesnym dzieciństwie” – dodają.
Żywność ultraprzetworzona a zdrowie
Na podobne związki wskazuje więcej badań. Naukowcy z University of Southern California na łamach pisma „Nutrition Reviews” opublikowali wyniki przeglądu 12 metaanaliz dotyczących związków między spożyciem żywności ultraprzetworzonej a zdrowiem dzieci i dorosłych. Uwzględnili m.in. otyłość, cukrzycę typu 2, choroby sercowo-naczyniowe, nowotwory i zdrowie psychiczne. Cztery z analizowanych zależności (ryzyko depresji, lęku, zmiany funkcji poznawczych i ryzyko próchnicy) dotyczyły dzieci i młodzieży.
Jak ustalono, u młodych osób spożywających najwięcej słodkich napojów oraz słodkich i słonych przekąsek, ryzyko występowania depresji było wyższe o 62 proc., a lęku – o 24 proc. w porównaniu z tymi, które jadły ich najmniej. Większe spożycie silnie przetworzonej żywności wiązało się także z nieco gorszymi wynikami w testach funkcji poznawczych oraz aż o 71 proc. wyższym ryzykiem próchnicy.
Autorzy podkreślają, że większość uwzględnionych badań miała charakter obserwacyjny i nie pozwala potwierdzić związków przyczynowo-skutkowych, a wiarygodność części wyników jest ograniczona. Podkreślają także, że dostępne z metaanaliz dowody dotyczące zdrowia fizycznego dzieci są ograniczone. Mimo to zwracają uwagę na niekorzystne zależności.
„Wnioski z przeprowadzonego przez nas zaktualizowanego przeglądu przeglądów systematycznych potwierdziły wcześniejsze ustalenia, pokazując konsekwentnie obserwowane niekorzystne korelacje między spożyciem silnie przetworzonej żywności a zdrowiem. Co istotne, przegląd ten dostarczył także istotnych informacji dotyczących zdrowia dzieci, ich funkcji poznawczych, zdrowia jamy ustnej” – piszą.
Choć wiele jeszcze pozostaje do zbadania, a naukowcy dopiero zaczynają rozumieć związki między ultraprzetworzoną żywnością a zdrowiem dzieci, warto pochylić się nad dostępnymi wnioskami. Wyniki dostępnych badań mogą bowiem stanowić argument, aby już od najmłodszych lat dbać o obecność przede wszystkim naturalnych produktów na talerzu.