Udar niszczy mózg, ale nauka potrafi go obudzić dzięki nowej metodzie neurorehabilitacji
Autorka: Monika Grzegorowska
Ekspertka: dr. Aneta Szymaszek
– Nawet po udarze mózg zachowuje zdolność do zmian i adaptacji. Dobrze dobrany trening może wspierać reorganizację sieci neuronalnych, dzięki której zachowane obszary mózgu pomagają kompensować skutki udaru – mówi dr hab. Aneta Szymaszek, neuropsycholożka związana z Centrum BrainCity w Instytucie Nenckiego PAN.
Jakie konsekwencje neurologiczne niesie ze sobą udar mózgu? Jak wpływają one na zdolność do porozumiewania się z otoczeniem?
W trakcie udaru mózgu dochodzi do uszkodzenia komórek nerwowych, co prowadzi do różnorodnych następstw neurologicznych, zarówno ruchowych, jak i poznawczych czy emocjonalnych. Najbardziej widoczne są zazwyczaj niedowłady kończyn, ale często konsekwencją udaru jest również afazja, czyli zaburzenie funkcji językowych. Pacjenci mogą mieć trudności z wypowiadaniem słów, nazywaniem przedmiotów, powtarzaniem czy samodzielnym formułowaniem wypowiedzi. U części osób zaburzone jest także rozumienie mowy. Trudności te występują w różnych kombinacjach i z różnym nasileniem. Afazji mogą również towarzyszyć zaburzenia czytania i pisania.
Czy osoba z afazją wie, co chce powiedzieć, ale nie potrafi tego wyrazić, czy trudność dotyczy już samego formułowania myśli?
W neuropsychologii i logopedii mówi się o mowie wewnętrznej, czyli zdolności do formułowania myśli w głowie, zanim wypowiemy je na głos. Trudno to jednak jednoznacznie zbadać u osoby, która ma poważne trudności z komunikacją. U części pacjentów mowa wewnętrzna pozostaje stosunkowo dobrze zachowana. Chory wie, co chce powiedzieć, ale ma trudności z ubraniem swoich myśli w słowa. To niezwykle frustrujące doświadczenie – pacjent może mieć poczucie, że w głowie potrafi sformułować wypowiedź, jednak nie jest w stanie przekazać jej otoczeniu. U innych osób zaburzenia mogą dotyczyć także samego formułowania wypowiedzi na poziomie wewnętrznym.
W ciężkich postaciach afazji barierą staje się nawet powtórzenie lub samodzielne wypowiedzenie pojedynczej sylaby. Rzadkim, ale najcięższym przypadkiem jest afazja globalna, w której głęboko zaburzone są zarówno zdolność mówienia, jak i rozumienia mowy. Na szczęście u wielu pacjentów największe nasilenie zaburzeń występuje bezpośrednio po udarze, a z czasem obserwujemy poprawę. Częściowo wynika ona z naturalnych procesów zdrowienia mózgu, określanych mianem spontanicznej poprawy. Najbardziej dynamiczne zmiany zachodzą zwykle w pierwszych tygodniach i miesiącach po udarze, szczególnie w ciągu pierwszych trzech do sześciu miesięcy. Tempo i zakres poprawy są jednak bardzo indywidualne, a dalsze postępy mogą następować również po upływie tego okresu.
Skoro dochodzi do spontanicznej poprawy, dlaczego tak ważna jest szybka rehabilitacja?
Ponieważ dzięki rehabilitacji możemy zwiększyć szanse na odzyskanie utraconych funkcji. Największy potencjał poprawy obserwujemy zwykle w pierwszych miesiącach po udarze, dlatego warto rozpocząć ćwiczenia jak najwcześniej, gdy pozwala na to stan pacjenta. Nie oznacza to jednak, że później jest już za późno. Spotykamy pacjentów, którzy po upływie sześciu miesięcy od udaru są przekonani, że nic więcej nie da się zrobić. Tymczasem mózg zachowuje zdolność do zmian znacznie dłużej. Wytyczne Europejskiej Organizacji Udarowej (ESO) z 2025 roku podkreślają, że rehabilitacja afazji może przynosić korzyści również w fazie przewlekłej, nawet wiele lat po udarze. Nie u wszystkich pacjentów udaje się całkowicie odzyskać sprawność językową, ale nawet po długim czasie można osiągnąć poprawę mającą istotne znaczenie w codziennym życiu.
Od czego to zależy?
Zapewne wpływ ma na to wiele czynników – przede wszystkim lokalizacja i rozległość udaru, czyli to, które obszary mózgu zostały uszkodzone i w jakim stopniu. Ważne jest też wyjściowe nasilenie zaburzeń językowych, czyli jak duże trudności miał pacjent bezpośrednio po udarze. Znaczenie mogą mieć również wiek, ogólny stan zdrowia czy tzw. rezerwa poznawcza, związana między innymi z wykształceniem i aktywnością intelektualną w ciągu życia. Sądzę, że jest kombinacja tych czynników. Standardowym pytaniem pacjentów, którym oferujemy jakąś formę rehabilitacji, jest: czy mi to pomoże? Odpowiedź jest trudna, bo nawet gdy wszystko wskazuje na to, że pacjent ma duże szanse na poprawę, efekt bywa zaskakujący. Np. trafia do nas młoda osoba, wydaje nam się, że będzie się doskonale rehabilitować, a efekty wcale nie są aż tak dynamiczne, jak byśmy się spodziewali.
Pamiętam jednak również panią po osiemdziesiątce, która zaskoczyła nas swoim podejściem. Była niezwykle zaangażowana w terapię, sumiennie ćwiczyła i zachowywała ogromny optymizm. Sam udar traktowała z dużym spokojem, nie postrzegając go jako życiowej tragedii. Powiedziała nam nawet, że to doświadczenie ją uspokoiło, bo „teraz już wie, że śmierć nie boli”. Jej pozytywne nastawienie przekładało się na ogromne zaangażowanie w ćwiczenia, a osiągane przez nią postępy były naprawdę imponujące. Być może właśnie ta motywacja była jednym z czynników, które pomogły jej w rehabilitacji.
Jak duże znaczenie dla terapii mają zaburzenia nastroju, które są częste u osób po udarze?
Bardzo duże. Zaburzenia nastroju są częstym problemem po udarze i mogą istotnie wpływać na przebieg rehabilitacji. Często pomimo włożonego wysiłku nie ma spektakularnej poprawy. Do tego w afazji mówi się o tak zwanej zmienności objawów, co oznacza, że jednego dnia rehabilitacja idzie dobrze, a następnego pacjent znowu ma trudności z czymś, co wydawało nam się, że już wyćwiczyliśmy. A to bardzo źle wpływa na motywację. Trudno zebrać się do ćwiczeń, gdy mamy poczucie, że efekty się cofnęły. Nie oznacza to jednak, że wcześniejsze postępy zostały utracone - czasami jest to jedynie przejściowe pogorszenie funkcjonowania
Rehabilitacja to często długi, wielomiesięczny, a niekiedy nawet wieloletni proces, wymagający ogromnej cierpliwości i wytrwałości. Gdy mimo włożonego wysiłku postępy są niewielkie lub nierównomierne, naturalnie pojawiają się frustracja i zniechęcenie. Obniżony nastrój może z kolei osłabiać motywację i utrudniać dalszą terapię. Dlatego tak ważne jest również wsparcie psychologiczne, które pomaga pacjentom radzić sobie z trudnościami i utrzymać zaangażowanie w rehabilitację.
Szczególnie, że udar coraz częściej dotyka młode osoby…
Rzeczywiście, coraz więcej uwagi zwraca się na udary wśród młodszych dorosłych, a badania wskazują, że ich częstość rośnie. Do powodów mogą należeć między innymi czynniki związane ze współczesnym stylem życia – przewlekły stres, niewłaściwa dieta, brak aktywności fizycznej czy niedobór snu. Mogą one sprzyjać rozwojowi nadciśnienia tętniczego, otyłości i innych zaburzeń metabolicznych, które zwiększają ryzyko udaru.
Musimy też pamiętać, że udar dotyka nie tylko pacjenta, ale często całej jego rodziny. Dla młodej osoby może oznaczać nagłą utratę samodzielności, przerwanie kariery zawodowej czy trudności w relacjach i życiu rodzinnym. Bliscy często muszą przeorganizować swoje życie, aby zapewnić jej opiekę i wsparcie. Do tego dochodzą koszty rehabilitacji, która często wymaga systematycznych i intensywnych ćwiczeń, a dostęp do niej w ramach publicznej opieki zdrowotnej bywa niewystarczający. Dlatego konsekwencje udaru wykraczają daleko poza sam stan zdrowia pacjenta.
W Instytucie Nenckiego PAN od lat zajmują się państwo neurorehabilitacją i „wydobywaniem” chorych z afazji. Proszę opowiedzieć, na czym polega to nowatorskie podejście do tego problemu.
W rehabilitacji afazji koncentrujemy się nie na samym języku, ale na podstawowych procesach poznawczych, które wspierają komunikację, takich jak uwaga, pamięć oraz przetwarzanie informacji słuchowych. Jednym z aspektów tego ostatniego jest zdolność do rozpoznawania kolejności dźwięków następujących po sobie w bardzo krótkich odstępach czasu. Ma ona duże znaczenie dla rozumienia mowy, ponieważ mowa składa się z szybko następujących po sobie dźwięków. Nasze badania pokazały, że u osób z afazją ta zdolność może być istotnie zaburzona (podobnie jak np. u seniorów, osób z dysleksją lub dzieci z rozwojowym zaburzeniem języka). W prostym eksperymencie, w którym prezentowaliśmy dwa krótkie dźwięki, pacjenci z afazją potrzebowali niemal trzykrotnie dłuższego odstępu między nimi niż osoby bez uszkodzeń mózgu, aby prawidłowo rozpoznać ich kolejność. Postanowiliśmy więc sprawdzić, czy można tę umiejętność wytrenować.
Na bazie doświadczeń zdobytych podczas tworzenia programu Dr Neuronowski® opracowaliśmy InnoCognition – nowe narzędzie przeznaczone dla osób z afazją. Wykorzystuje ono specjalnie zaprojektowane ćwiczenia komputerowe, w których pacjent uczy się rozpoznawać kolejność dźwięków prezentowanych w coraz krótszych odstępach czasu. Stopniowo zwiększamy trudność zadań, dostosowując ją do możliwości pacjenta.
Co ważne, nasze badania wykazały, że trening poprawia nie tylko zdolność przetwarzania szybko zmieniających się dźwięków, ale również wybrane funkcje językowe (nie ćwiczone podczas treningu) i inne zdolności poznawcze. Zaobserwowaliśmy także, że uzyskane efekty utrzymują się po zakończeniu treningu, co potwierdziliśmy w badaniach kontrolnych przeprowadzonych po okresie trzech miesięcy.
Obecnie staramy się pozyskać finansowanie, które umożliwiłoby komercjalizację InnoCognition i szersze udostępnienie tego narzędzia pacjentom wymagającym rehabilitacji.
Każde dodatkowe narzędzie się przyda…
Tak, szczególnie że dostęp do specjalistycznej rehabilitacji wciąż jest ograniczony. W Warszawie jest pod tym względem nieco łatwiej – nawet jeśli pacjent nie ma możliwości skorzystania z terapii w ramach NFZ, zwykle można znaleźć specjalistę, który poprowadzi rehabilitację prywatnie. Oczywiście wiąże się to z dodatkowymi kosztami, ale przynajmniej istnieje taka możliwość. W znacznie trudniejszej sytuacji są osoby mieszkające w mniejszych miejscowościach, gdzie dostęp do specjalistów bywa bardzo ograniczony. Dla takich pacjentów program umożliwiający samodzielne ćwiczenia w domu mógłby być ogromnym wsparciem. Oczywiście nie zastąpi on w pełni terapii prowadzonej przez specjalistę, ale może stanowić jej cenne uzupełnienie i pozwolić na bardziej systematyczny trening.
Każdego po udarze da się rehabilitować?
W zasadzie każdemu pacjentowi po udarze można zaproponować jakąś formę rehabilitacji, ale jej rodzaj i intensywność trzeba dostosować do indywidualnych możliwości i potrzeb chorego. Nie każda metoda będzie odpowiednia dla wszystkich i nie u każdego uzyskamy takie same efekty. Są osoby, które wydają się dobrymi kandydatami do określonego rodzaju ćwiczeń, a z jakichś powodów nie obserwujemy u nich oczekiwanej poprawy. Oznacza to, że na efekty terapii wpływają różne czynniki, których znaczenia wciąż nie potrafimy w pełni wyjaśnić. Dlatego nigdy nie możemy przewidzieć rezultatów rehabilitacji ze stuprocentową pewnością i lepiej unikać obiecywania, że dana metoda na pewno zadziała.
Pacjenci często sięgają po różne metody terapeutyczne, zarówno te sprawdzone, jak i niesprawdzone. Z ludzkiego punktu widzenia doskonale to rozumiem, ale jako naukowiec zawsze zwracam uwagę, że warto wybierać metody, których skuteczność została potwierdzona w badaniach naukowych. Dlatego właśnie tak ważne było dla nas przeprowadzenie badań, w których wykazaliśmy, że opracowany przez nas program przynosi poprawę wybranych funkcji językowych i innych poznawczych u osób z afazją.
Za tydzień cz. 2 wywiadu, w którym ekspertka opowie, na jaką pomoc może liczyć pacjent po udarze, który trafi do Instytutu Nenckiego