Profilaktyka to coś więcej niż wiedza i motywacja
Autorka: Klaudia Torchała
Cztery pokolenia Polek zabrały głos w badaniu Gedeon Richter Polska. Wyniki pokazują, że profilaktyka często pozostaje na drugim planie i jest czymś więcej niż wiedzą i motywacją. Dlaczego kobiety często odwlekają wizyty u ginekologa, badanie piersi i czy etap życia zmienia to podejście? Na odpowiedź składa się wiele elementów: dotychczasowe doświadczenie z gabinetu, dostępność, koszt i czas badań, ale też wzorce wyniesione z domu.
– Młodsze pokolenie Polek dorastało w bardziej otwartej atmosferze, ale seks i antykoncepcja cały czas pozostają pewnego rodzaju tabu – zaznacza dr Zofia Małkowicz, socjolożka, badaczka, która realizowała raport „W kobiecym interesie: 4 pokolenia Polek o zdrowiu kobiet i dbaniu o siebie”. Jednocześnie zauważa, że są one bardziej otwarte na rozmowy o menstruacji, zdrowiu intymnym i profilaktyce. Największy skok dokonał się właśnie grupie kobiet w wieku 18–29 lat. Pomimo tego, że wiedza o ciele i zdrowiu jest coraz bardziej powszechna, to wciąż są takie kobiety, które nie chodzą do ginekologa regularnie. Co trzecia nie odwiedziła go w ogóle w ciągu ostatnich dwóch lat.
– Co prawda prawie połowa badanych deklaruje, że chodzi regularnie do ginekologa (…), ale ponad co trzecia korzysta z opieki głównie wtedy, gdy coś ją zaniepokoi. Wśród najmłodszych kobiet niemal co piąta deklaruje unikanie wizyt – podkreśla socjolożka.
Profilaktyka raka piersi – wciąż wiele do zrobienia
Co więcej z badaniem piersi również jesteśmy na bakier. Co piąta Polka nigdy nie miała wykonanego USG piersi, ani mammografii. W grupie kobiet, które mają refundowane profilaktyczne badania mammograficzne (45-74 lat), ponad połowa z nich nie skorzystała w ciągu ostatnich dwóch lat. Wynik mniej dziwi, jeśli zestawi się go z tym, że 4 na 10 kobiet zadeklarowało w badaniu, że ginekolog podczas wizyty w ogóle nie porusza tematu profilaktyki piersi.
„Blisko 7 na 10 kobiet nie wykonuje samobadania piersi co miesiąc” – dodaje badaczka.
Powody odkładania wizyt u ginekologa
Wizyta u ginekologa wciąż dla wielu kobiet wiąże się z pewnym dyskomfortem i to niezależnie ile mają lat. Odwlekają ją z różnych powodów, np. w obawie przed oceną wyglądu, higieny, przygotowania do wizyty, ale także czując lęk przed tym, co usłyszą podczas wizyty. Nie zachęca też to, że rozmowa może dotyczyć seksualności i życiowych wyborów, czyli antykoncepcji, planowanej ciąży. Ponadto kobiety częściej wybierają lekarki niż lekarzy ginekologów, a im pacjentka młodsza, tym płeć specjalisty ma dla niej większe znaczenie. O wyborze specjalisty nie decyduje tylko jego fachowość, choć wymieniana jako pierwsza. Znaczenie ma, choć w większej mierze u młodszych kobiet, przebieg wizyty, czyli to, że pacjentka nie czuje się oceniana, a objawy, z którymi przychodzi, nie są bagatelizowane, zapewnioną ma intymność, a samo badanie wykonane jest delikatnie.
Profilaktyka zdrowotna na wyciągnięcie ręki
Już wkrótce każdy Polak będzie mógł pobrać na smartfona specjalną aplikację, dzięki której będzie na bieżąco otrzymywał informacje o prowadzonych w jego okolicy programach profilaktyki zdrowotnej. Umożliwi to przełomowy projekt informatyczny o nazwie ProfiBaza, realizowany przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego-Państwowy Zakład Higieny.
Motywacja a działanie to nie to samo
Co motywuje kobiety do tego, by zadbały o siebie? Na pierwszy plan wysuwa się chęć autonomii i sprawczości, które można rozumieć dwojako. Z jednej strony profilaktyka to klucz do zdrowia, z drugiej wykrycie choroby to utrata niezależności i świadomość, że trzeba wyhamować, przystanąć, nieraz z istotnych spraw zrezygnować.
„Kiedy priorytetem stajemy się my i nasze zdrowie, to w pewnym sensie czujemy, że zawodzimy. Nie wszystkie kobiety też żyją w komfortowych, bezpiecznych, ekonomicznych warunkach, w których mogą sobie pozwolić na chorowanie” – wyjaśnia Joanna Flis, psycholożka, psychoterapeutka. Mowa tutaj głównie o kobietach, które są „współczesnymi siłaczkami” albo same wychowują dzieci. Nawet jeśli wymagałaby wsparcia, to nie mają kogo poprosić o pomoc. Ale są też kobiety, które unikają badań, bo mają negatywne doświadczenie. Czasem odwlekanie staje się też sposobem działania.
„Najczęściej samo odwlekanie daje nam ulgę. Czyli zrobię to w poniedziałek, a w sobotę i niedzielę mam »uff«, które jest negatywnym wzmocnieniem” – tłumaczy psycholożka. I nawet sama wiedza o roli profilaktyki nie wystarcza.
– Jest takie japońskie przysłowie, które mówi, że „wiedzieć i nie robić tego, co się wie, to nic nie wiedzieć”… To „ja wiem” wcale nie znaczy, że się przekłada na działanie. Wiemy w głowie, ale działamy w rękach, nogach, ustach – podsumowuje Joanna Flis.
Zaufanie do lekarza i sygnały z ciała
Z kolei dr n. med. Izabela Grabowska, dietetyczka i psychodietetyczka zwraca uwagę, że edukacja medyczna nie powinna opierać się jedynie na przekazywaniu informacji np. „badajmy się”, ale na konkretnych rozwiązaniach. Np. wytyczeniu ścieżki postępowania, czyli wskazaniu kobiecie, jakie badania powinna wykonać dalej, gdzie powinna się udać z wynikami. To także przekazanie kobiecie sprawczości. Komunikacja powinna też opierać się na zaufaniu.
„Zaufanie do lekarza jest kluczowe, co wpływa także na rezultat diagnozy i leczenia” – przypomina dr Zofia Małkowicz.
Zdarza się też, że bagatelizujemy objawy płynące z ciała. Zrzucamy je na karb stresu, trudnego momentu w życiu. Psycholożka radzi jednak, by najpierw skupić się na przyczynach biologicznych złego samopoczucia, a potem psychice.
„Ludzie (do gabinetu psychologa – red.) przychodzą z bardzo rozbudowanymi objawami z ciała, ale mają właśnie fantazję, że to stres. Potem się okazuje, że to nie ma wiele wspólnego z nim, a z innym poważnym niedoborem albo po prostu chorobą” – zwraca uwagę dr Flis.
Badanie ginekologiczne w Polsce: wciąż sfera tabu i wstydu
Ponad 3 miliony kobiet w Polsce odczuwa tak silne poczucie wstydu, że rezygnuje z wizyt ginekologa. Ten dyskomfort lepiej jednak oswoić i przełamać, a do ginekologa zgłaszać się nie tylko wtedy, gdy dzieje się coś niepokojącego, a na regularne kontrole – najlepiej raz w roku.
Tłumaczy, że w gabinecie działa też syndrom „białego fartucha”, która może nie pomagać profilaktyce. Lekarz ma autorytet, wynikający z zawodu, ale nie zawsze zachowuje się etycznie. Gdy specjalista narusza godność i granice, kobieta często nie wie, jak zareagować. Psycholożka zaznacza, że ochrona godności pacjentki powinna być rozwiązana systemowo. Kobieta powinna wiedzieć, gdzie zgłosić naruszenie, mieć pewność, że zostaną wyciągnięte konsekwencje.
– Często po tym naruszeniu godności pacjentka wraca do domu i czuje nie tylko, że jej granice zostały naruszone, ale też wstyd, bo nie potrafi się obronić. Nie ma narzędzi. Nie wie, co zrobić, jak zareagować. Potencjalnie taki schemat jest traumatyzujący– wyjaśnia Flis.
Trzy podejścia do profilaktyki
Polki podzieliły się w badaniu na trzy grupy, jeśli chodzi o podejście do badań.
38 proc. bada się regularnie i angażuje w profilaktykę. Blisko 27 proc. sprawdza stan zdrowia, choć niesystematycznie, tłumacząc się różnymi barierami, np. brakiem stałego lekarza. Ostatnia grupa – reaktywna i unikająca (ponad 35 proc.) – to grupa kobiet, które odwiedzają specjalistę tylko, gdy coś się dzieje.
„Te kobiety również wskazują na to, że czują wyższy dyskomfort i częściej odkładają właśnie badania z powodu strachu” – podsumowuje socjolożka
Ekspertki w kontekście wyników badania podkreśliły, jak ważne jest dbanie o siebie i stawianie zdrowia na pierwszym miejscu. Dla niektórych kobiet większa wartością niż własne zdrowie jest to, by nie stać się obciążeniem dla najbliższych w razie choroby.
– Nie muszą dospać, dojeść, kupić kurtki, czapki na zimę. I z pozoru wydaje się to bardzo szlachetnym zachowaniem i postawą. Świadczy o tym, że jesteśmy dobrymi, zaangażowanymi mamami, które stawiają dobro dzieci ponad własne. Ale to na krótką metę, ponieważ w ten sposób uczymy je, że nasze potrzeby nie są ważne – podkreśla psycholożka.
Ekspertki zaznaczają, że w odczuwaniu wstydu nie ma niczego złego. Ważne, by nawet odczuwając jakiś lęk, wykonywać badania profilaktyczne i to regularnie.
Badanie przeprowadzono w dwóch etapach – dziewięć indywidualnych, pogłębionych wywiadów z kobietami z czterech grup wiekowych. Na tej postawie przygotowano badanie ilościowe zrealizowane na ogólnopolskiej, reprezentatywnej próbie 1000 kobiet w wieku 18–29, 30–44, 45–59 i 60 plus.
„Wyniki części ilościowej stanowią główną podstawę wniosków przedstawionych w raporcie, natomiast wypowiedzi z wywiadów pogłębionych pomagają lepiej zrozumieć doświadczenia i sposób myślenia kobiet stojące za odpowiedziami w ankiecie” – czytamy w raporcie.
