Nieoczywiste przyczyny psychozy

Psychoza może być objawem zapalenia mózgu, powikłaniem infekcji, skutkiem zaburzeń hormonalnych albo ciężkiej bezsenności. Wbrew powszechnym wyobrażeniom nie zawsze oznacza chorobę psychiczną w ścisłym tego słowa znaczeniu.

Adobe Stock

Psychoza nie jest jedną chorobą, lecz zestawem objawów – zaburzeń postrzegania rzeczywistości, myślenia i emocji – które mogą mieć bardzo różne, często nieoczywiste przyczyny. Urojenia, omamy, dezorganizacja myślenia czy głęboka dezorientacja bywają sygnałem problemów nie tylko psychiatrycznych, lecz także immunologicznych, metabolicznych, neurologicznych czy zakaźnych. Oto 10 najważniejszych – czasem nieoczywistych – przyczyn psychozy.

1. Zaburzenia psychotyczne pierwotne (np. schizofrenia)

Najbardziej znaną i klasyczną przyczyną psychozy są pierwotne zaburzenia psychotyczne, przede wszystkim schizofrenia i zaburzenia schizoafektywne. W tych przypadkach psychoza jest osią choroby: objawy utrzymują się przewlekle lub nawracają, a ich podłoże wiąże się z nieprawidłową regulacją neuroprzekaźników, zwłaszcza dopaminy, ale także glutaminianu czy GABA. Klasyczna hipoteza dopaminowa, sformułowana jeszcze w XX wieku, znalazła potwierdzenie w badaniach neuroobrazowych: zespół prof. Oliver Howes wykazał, że u osób w pierwszym epizodzie psychozy dochodzi do nadmiernej syntezy dopaminy w prążkowiu. 

2. Choroby afektywne z objawami psychotycznymi

Psychoza może pojawić się także w przebiegu ciężkiej depresji lub choroby afektywnej dwubiegunowej. W takich przypadkach urojenia i omamy są zwykle spójne z nastrojem: w depresji mają treść winy, kary lub katastrofy, w manii – wielkościową, mesjanistyczną czy prześladowczą. Ten typ psychozy – zdaniem specjalistów – bywa szczególnie trudny diagnostycznie, ponieważ objawy psychotyczne mogą maskować podstawowe zaburzenie nastroju, prowadząc do opóźnień w leczeniu.

3. Autoimmunologiczne zapalenie mózgu

Jednym z najbardziej przełomowych odkryć ostatnich lat jest fakt, że psychoza może być pierwszym objawem choroby autoimmunologicznej. Prof. Josep Dalmau, który opisał zapalenie mózgu z przeciwciałami przeciw receptorom NMDA, zwraca uwagę, że „u części pacjentów objawy psychiatryczne poprzedzają jakiekolwiek symptomy neurologiczne” (Dalmau et al., „The Lancet Neurology”). W tzw. autoimmunologicznym zapaleniu mózgu układ odpornościowy wytwarza przeciwciała atakujące struktury neuronalne, w tym receptory odpowiedzialne za komunikację między neuronami. W takich przypadkach klasyczne leczenie psychiatryczne bywa nieskuteczne, natomiast immunoterapia prowadzi do wyraźnej poprawy.

4. Infekcje ośrodkowego układu nerwowego

Psychoza może być skutkiem zakażeń, zarówno ostrych, jak i przewlekłych. Kiła, borelioza, HIV, gruźlica, a także wirusowe zapalenia mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych potrafią manifestować się przede wszystkim objawami psychicznymi. Coraz więcej uwagi poświęca się również odległym skutkom infekcji wirusowych, które poprzez aktywację układu odpornościowego i przewlekły stan zapalny zwiększają ryzyko zaburzeń psychotycznych – czasem wiele miesięcy po przebyciu choroby. Duńskie badanie populacyjne obejmujące ponad milion osób wykazało, że hospitalizacja z powodu ciężkiej infekcji istotnie zwiększa ryzyko późniejszego rozwoju zaburzeń psychotycznych (Benros et al., „JAMA Psychiatry”).

5. Zaburzenia metaboliczne i hormonalne

Mózg jest narządem wyjątkowo wrażliwym na zmiany metaboliczne. Zaburzenia gospodarki elektrolitowej, ciężka hipoglikemia, niewydolność wątroby czy nerek mogą prowadzić do ostrej psychozy, często mylonej z pierwotnym zaburzeniem psychicznym.

Równie istotną rolę odgrywają hormony. Przegląd badań opublikowany w „Endocrine Reviews” wskazuje, że hormony tarczycy bezpośrednio wpływają na funkcjonowanie neuroprzekaźników odpowiedzialnych za percepcję i emocje. Nadczynność lub niedoczynność tarczycy, choroby nadnerczy czy zaburzenia osi stresu potrafią wywołać objawy psychotyczne, szczególnie u osób starszych. 

6. Leki i substancje psychoaktywne

Nie każda psychoza jest skutkiem choroby – czasem jest działaniem niepożądanym leków. Kortykosteroidy, niektóre leki przeciwparkinsonowskie, a nawet popularne preparaty stosowane w chorobach somatycznych mogą wywoływać urojenia i omamy.

Osobną kategorię stanowi psychoza indukowana substancjami psychoaktywnymi, takimi jak amfetamina, kokaina, dopalacze czy silne kannabinoidy. Badanie kohortowe opublikowane w „The Lancet Psychiatry” wykazało, że codzienne używanie marihuany o wysokiej zawartości THC istotnie zwiększa ryzyko pierwszego epizodu psychozy. W części przypadków objawy ustępują po odstawieniu substancji, w innych – zwłaszcza przy długotrwałym używaniu – mogą utrwalić się na stałe. Prof. Robin Murray z King’s College London zwraca uwagę, że u części osób psychoza po substancjach nie ustępuje całkowicie, lecz ujawnia istniejącą podatność biologiczną.

7. Choroby neurodegeneracyjne

Psychoza nie jest domeną wyłącznie młodych dorosłych. W przebiegu chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Alzheimera, otępienie z ciałami Lewy’ego czy choroba Parkinsona, omamy i urojenia są częstym i obciążającym objawem. W tych przypadkach psychoza bywa wynikiem zarówno zmian strukturalnych w mózgu, jak i leczenia farmakologicznego. Szczególnie charakterystyczne są omamy wzrokowe, które mogą pojawiać się na wczesnym etapie choroby.

8. Urazy mózgu i uszkodzenia neurologiczne

Uraz czaszkowo-mózgowy, udar czy guz mózgu mogą prowadzić do rozwoju psychozy poprzez uszkodzenie sieci neuronalnych – czasem bezpośrednio, a czasem po dłuższym okresie od zdarzenia. Kluczowe znaczenie ma lokalizacja uszkodzenia, zwłaszcza w obrębie płatów skroniowych i czołowych. Badania neuroobrazowe publikowane w „Brain” pokazują, że szczególnie istotne są uszkodzenia płatów skroniowych i czołowych – obszarów odpowiedzialnych za interpretację bodźców i kontrolę rzeczywistości. Takie przypadki pokazują wyraźnie, że psychoza nie jest wyłącznie „problemem psychiki”, lecz realnym objawem uszkodzenia struktur odpowiedzialnych za interpretację rzeczywistości.

9. Silny i przewlekły stres

Choć stres sam w sobie nie jest chorobą, jego długotrwałe działanie może prowadzić do głębokich zmian neurobiologicznych. U osób podatnych – genetycznie lub biologicznie – ekstremalny stres (trauma, migracja, izolacja społeczna, przemoc) bywa czynnikiem wyzwalającym pierwszy epizod psychozy. Badania pokazują, że stres wpływa na układ odpornościowy i hormonalny, zwiększając stan zapalny w mózgu oraz zaburzając regulację emocji i percepcji. 

Związek między traumą a psychozą potwierdzają liczne metaanalizy. Badanie opublikowane w „Schizophrenia Bulletin” wykazało, że osoby po doświadczeniach przemocy w dzieciństwie mają nawet trzykrotnie wyższe ryzyko objawów psychotycznych. Psychiatra prof. John Read z University of East London podkreśla, że „u części pacjentów objawy psychotyczne są psychologiczną odpowiedzią na skrajne doświadczenia, a nie wyłącznie efektem biologicznej dysfunkcji”.

10. Zaburzenia i deprywacja snu

Sen jest jednym z najbardziej niedocenianych regulatorów zdrowia psychicznego. Długotrwała bezsenność lub całkowita deprywacja snu może prowadzić do halucynacji, dezorientacji i urojeniowego myślenia – nawet u osób bez wcześniejszych problemów psychiatrycznych. U pacjentów z chorobami psychicznymi zaburzenia snu często nie są jedynie objawem, lecz aktywnym czynnikiem pogarszającym przebieg psychozy.

Zrozumienie różnorodnych przyczyn psychozy ma znaczenie nie tylko naukowe, lecz przede wszystkim praktyczne. W wielu przypadkach właściwe rozpoznanie pozwala na leczenie przyczynowe, a nawet może prowadzić do pełnego ustąpienia objawów.